Πώς καταλαβαίνουμε τι έχει η ελιά από τα συμπτώματα

Η ίδια εικόνα στην ελιά μπορεί να έχει εντελώς διαφορετικές αιτίες. Φύλλα που πέφτουν μπορεί να είναι κυκλοκόνιο ή κερκόσπορα, καρποί που πέφτουν μπορεί να είναι δάκος ή πυρηνοτρήτης, ενώ η μαύρη σκόνη στα φύλλα δεν αντιμετωπίζεται καν ως ασθένεια. Το πιο γρήγορο πρώτο βήμα είναι να δείτε σε ποιο σημείο του δέντρου φαίνεται το πρόβλημα, γιατί εκεί στενεύουν οι πιθανές αιτίες. Από εκεί και πέρα, κάθε πρόβλημα έχει τη δική του απόφαση, και αρκετά από αυτά δεν χρειάζονται καθόλου ψεκασμό.

Όταν το πρόβλημα φαίνεται στα φύλλα

Κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους στην πάνω επιφάνεια, συχνά με κίτρινη άλω, δείχνουν κυκλοκόνιο. Οι κηλίδες ξεκινούν από τα χαμηλά και εσωτερικά φύλλα, και η πραγματική ζημιά είναι η φυλλόπτωση που μειώνει την ανθοφορία της επόμενης χρονιάς. Αν γυρίσετε το φύλλο και η κάτω επιφάνεια έχει γκρίζα, μολυβδόχρωμη όψη, πρόκειται για κερκόσπορα, που θέλει αυστηρότερο πρόγραμμα από το κυκλοκόνιο. Οι δύο ασθένειες συνυπάρχουν συχνά στο ίδιο δέντρο.

Κηλίδες κυκλοκονίου σε φύλλο ελιάς, μια μικρή με κίτρινη άλω και μια μεγαλύτερη με σκούρο δακτύλιο.

Μαύρη σκόνη πάνω στα φύλλα, συχνά με κολλώδη, γυαλιστερή αίσθηση, είναι καπνιά από κοκκοειδή, και το πρόβλημα βρίσκεται στα έντομα που εκκρίνουν τα μελιτώματα, όχι στον μύκητα. Στοές μέσα στο έλασμα του φύλλου τον χειμώνα είναι η φυλλόβια γενιά του πυρηνοτρήτη, που σπάνια χρειάζεται επέμβαση. Κιτρίνισμα χωρίς κηλίδες, ιδίως σε νέα βλάστηση που παραμορφώνεται, μπορεί να δείχνει τροφοπενία και όχι ασθένεια, όπως η έλλειψη βορίου.

Όταν το πρόβλημα φαίνεται στον καρπό

Μια μικρή οπή με μαλακή καφετί περιοχή γύρω της είναι το νύγμα του δάκου, που ξεχωρίζει με τα σημάδια του δάκου σε κάθε στάδιο. Κοκκινοκαφέ, βυθισμένες κηλίδες που καλύπτονται από πορτοκαλί μάζες σπορίων σε υγρό καιρό, κοντά στην ωρίμανση, είναι η παστέλλα, με άμεση επίπτωση στην ποιότητα του λαδιού.

Καρποί ελιάς με βυθισμένες καστανές κηλίδες παστέλλας, ορισμένες με ομόκεντρους δακτυλίους.

Καρποί που πέφτουν μαζί με τον ποδίσκο τους, τον Ιούλιο ως μικρά καρπίδια και τον Σεπτέμβριο ως μεγαλύτεροι καρποί, δείχνουν την καρπόβια γενιά του πυρηνοτρήτη, που αντιμετωπίζεται με παρακολούθηση με φερομονικές παγίδες. Οπές σε σχήμα κρατήρα στους νεαρούς καρπούς, στις αρχές του καλοκαιριού, είναι ζημιά από ρυγχίτη, που συχνά αντιμετωπίζεται μαζί με τον πυρηνοτρήτη με τα σκευάσματα για τον ρυγχίτη και την καρπόβια γενιά.

Όταν το πρόβλημα φαίνεται στα άνθη

Λευκές, βαμβακώδεις μάζες πάνω στις ταξιανθίες την άνοιξη είναι η βαμβακάδα, που μετριέται πριν αποφασιστεί ψεκασμός, γιατί στις περισσότερες χρονιές μένει κάτω από το όριο ζημιάς και υποχωρεί με τη ζέστη. Άνθη δεμένα μεταξύ τους με λεπτά μεταξωτά νημάτια είναι η ανθόβια γενιά του πυρηνοτρήτη, που δικαιολογεί επέμβαση μόνο σε χρονιά με φτωχή ανθοφορία.

Ταξιανθία ελιάς με ξερά άνθη δεμένα με μεταξωτά νημάτια από την ανθόβια γενιά του πυρηνοτρήτη.

Όταν το πρόβλημα φαίνεται στα κλαδιά και στον κορμό

Η ξαφνική ξήρανση της μίας πλευράς του δέντρου, με τα ξερά φύλλα να μένουν κολλημένα στα κλαδιά, είναι η κλασική εικόνα της βερτισιλλίωσης, της μόνης ασθένειας της ελιάς χωρίς χημική θεραπεία. Όγκοι και εξογκώματα που σκληραίνουν και ρηγματώνονται σε κλαδιά, βραχίονες και κορμό είναι η καρκίνωση, που μπαίνει στο δέντρο μόνο από πληγές. Μικρά, σκληρά εξογκώματα σαν λέπια πάνω στα κλαδιά, συχνά μαζί με καπνιά στα φύλλα, είναι κοκκοειδή, με κυριότερο το λεκάνιο.

Σκληροί, ρηγματωμένοι όγκοι καρκίνωσης σε κλαδιά ελιάς.

Ποια προβλήματα θέλουν ψεκασμό και πότε

Ένας ψεκασμός για πολλούς στόχους

Αρκετά από αυτά τα προβλήματα καλύπτονται με την ίδια επέμβαση, και αυτό μειώνει σημαντικά τον αριθμό των ψεκασμών της χρονιάς. Ο χαλκός του φθινοπώρου, πριν τις βροχές, προστατεύει ταυτόχρονα από κυκλοκόνιο, κερκόσπορα και παστέλλα, ενώ ο χαλκός αμέσως μετά τη συγκομιδή καλύπτει μαζί τις πληγές της καρκίνωσης και το κυκλοκόνιο. Οι αποφάσεις αυτής της περιόδου συγκεντρώνονται στον φθινοπωρινό ψεκασμό της ελιάς.

Στην άνοιξη και στο καλοκαίρι, ο ψεκασμός για την ανθόβια γενιά του πυρηνοτρήτη, όπου χρειάζεται, καλύπτει συχνά και τη βαμβακάδα, και ο ψεκασμός για την καρπόβια γενιά καλύπτει τον ρυγχίτη και τα κοκκοειδή. Ο δάκος, από την πλευρά του, δεν ελέγχεται μόνο για τον ίδιο, γιατί οι τραυματισμένοι καρποί ανοίγουν δρόμο στην παστέλλα, οπότε η σωστή τοποθέτηση των δακοπαγίδων μειώνει έμμεσα και την ασθένεια του καρπού. Ποια σκευάσματα επιτρέπονται σε κάθε περίπτωση φαίνεται στον κατάλογο με τα εγκεκριμένα σκευάσματα για την ελιά.

Τα μέτρα που μειώνουν όλα τα προβλήματα

Τέσσερα μέτρα περιορίζουν ταυτόχρονα σχεδόν όλα τα παραπάνω. Το κλάδεμα αερισμού ανοίγει την κόμη, στεγνώνει γρήγορα το φύλλωμα μετά τη βροχή και περιορίζει κυκλοκόνιο, κερκόσπορα, παστέλλα και κοκκοειδή, αφού τα ανοιχτά, αεριζόμενα δέντρα σπάνια φιλοξενούν λεκάνιο. Το μέτρο στο άζωτο αποφεύγει την πυκνή, τρυφερή βλάστηση που ευνοεί ασθένειες και έντομα, οπότε το λίπασμα της ελιάς επιλέγεται με ισορροπημένη σύνθεση.

Η υγιεινή των εργασιών, δηλαδή κλάδεμα και συγκομιδή με ξηρό καιρό, απολύμανση των εργαλείων και απομάκρυνση του προσβεβλημένου ξύλου και των μουμιοποιημένων καρπών, κόβει τη διασπορά της καρκίνωσης, της παστέλλας και της βερτισιλλίωσης. Η προστασία των φυσικών εχθρών, τέλος, με αποφυγή των άσκοπων ψεκασμών ευρέος φάσματος, κρατά χαμηλά τα κοκκοειδή, τη βαμβακάδα και τον πυρηνοτρήτη χωρίς κόστος.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιες είναι οι πιο συχνές ασθένειες της ελιάς

Στο φύλλωμα το κυκλοκόνιο και η κερκόσπορα, στον καρπό η παστέλλα, και στο ξύλο η βερτισιλλίωση και η καρκίνωση. Οι μυκητολογικές ασθένειες του φυλλώματος ευνοούνται από την υγρασία του φθινοπώρου και της άνοιξης.

Γιατί πέφτουν τα φύλλα της ελιάς

Συνήθως από κυκλοκόνιο ή κερκόσπορα, που ξεχωρίζουν γυρίζοντας το φύλλο. Η φυλλόπτωση αυτή μειώνει την ανθοφορία της επόμενης χρονιάς, οπότε αξίζει να επιβεβαιωθεί η αιτία πριν τον ψεκασμό.

Γιατί πέφτουν οι ελιές πριν ωριμάσουν

Οι πιο συχνές αιτίες είναι η καρπόβια γενιά του πυρηνοτρήτη, ο δάκος και η παστέλλα. Η καρπόβια γενιά ρίχνει τους καρπούς μαζί με τον ποδίσκο, και η σωστή στιγμή για επέμβαση είναι όταν τα καρπίδια έχουν 4 ως 5 χιλιοστά.

Γιατί μαύρισαν τα φύλλα της ελιάς

Από καπνιά, που αναπτύσσεται πάνω στα μελιτώματα κοκκοειδών. Τα φύλλα γυαλίζουν αρχικά και έπειτα μαυρίζουν, οπότε η αντιμετώπιση στοχεύει τα έντομα και όχι τον μύκητα.

Τι σημαίνει όταν ξεραίνεται η μία πλευρά της ελιάς

Η πιθανότερη αιτία είναι η βερτισιλλίωση, ιδίως όταν τα ξερά φύλλα μένουν κολλημένα. Με την ηπιότερη μορφή της έχει καταγραφεί υποχώρηση των συμπτωμάτων με τον καιρό, οπότε το δέντρο δεν είναι απαραίτητα χαμένο.

Χρειάζεται η ελιά ψεκασμό κάθε χρόνο

Για τις μυκητολογικές ασθένειες ναι, με χαλκό το φθινόπωρο και την άνοιξη. Για τα έντομα μόνο όταν το δείξει η παρακολούθηση, γιατί η βαμβακάδα σταματά μόνη της πάνω από τους 27 βαθμούς περίπου και τα κοκκοειδή ελέγχονται συχνά από τους φυσικούς εχθρούς.

Η εικόνα ενός συμπτώματος δίνει την πιθανή αιτία, όχι τη βέβαιη διάγνωση, και αρκετά προβλήματα συνυπάρχουν στο ίδιο δέντρο. Οι συνθήκες διαφέρουν ανά περιοχή, ποικιλία και χρονιά, οπότε σε έντονες ή επαναλαμβανόμενες προσβολές η διάγνωση και το πρόγραμμα καλό είναι να γίνονται μαζί με γεωπόνο και με βάση τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων της περιοχής.

Προηγούνται τα καλλιεργητικά μέτρα και η προστασία των φυσικών εχθρών. Όταν χρειαστεί ψεκασμός, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά, σύμφωνα με τις οδηγίες και τα όρια εφαρμογών της ετικέτας.

Πηγές

• UC Statewide IPM Program, Peacock spot in olive.
• UC Statewide IPM Program, Black scale in olive.
• UC Riverside Center for Invasive Species Research, Olive psyllid, 2022.
• ΕΘΕΑΣ, Οδηγίες για την αντιμετώπιση της καρπόβιας γενιάς του πυρηνοτρήτη, 2026.
• Díaz-Rueda P. κ.ά., Wild olive genotypes as a valuable source of resistance to defoliating Verticillium dahliae, Frontiers in Plant Science, 2021.