Πώς αναγνωρίζουμε τον δάκο της ελιάς σε κάθε στάδιο

Ο δάκος είναι ο σοβαρότερος εχθρός της ελιάς παγκοσμίως και το μοναδικό έντομο που τρέφεται αποκλειστικά σε καρπούς του γένους Olea. Η αναγνώρισή του δεν είναι πάντα εύκολη, γιατί το ακμαίο έχει μέγεθος λίγων χιλιοστών και η προνύμφη ζει κρυμμένη μέσα στον καρπό. Υπάρχουν όμως συγκεκριμένα γνωρίσματα σε κάθε στάδιο που το ξεχωρίζουν με βεβαιότητα.

Η σωστή επιστημονική ονομασία

Το έντομο ονομάζεται Bactrocera oleae (Rossi) και ανήκει στην οικογένεια Tephritidae της τάξης των Δίπτερων. Παλαιότερα καταγραφόταν ως Dacus oleae, ονομασία που εξακολουθεί να εμφανίζεται σε παλιότερα κείμενα και σε αρκετές διαδικτυακές πηγές, ακόμη και σε αυτοματοποιημένα αποτελέσματα αναζήτησης. Η ισχύουσα ονομασία είναι Bactrocera oleae, και αξίζει να τη χρησιμοποιείτε όταν αναζητάτε εγκεκριμένα σκευάσματα ή επιστημονικά δεδομένα.

Πώς μοιάζει το ακμαίο

Στον θώρακα διακρίνονται οι λευκές κηλίδες και στην άκρη του φτερού η μικρή σκούρα κηλίδα, το πιο αξιόπιστο γνώρισμα αναγνώρισης.

Το ενήλικο έντομο είναι μια μικρή μύγα μήκους 4 με 5 χιλιοστών, δηλαδή αισθητά μικρότερη από την κοινή οικιακή μύγα.

Ο θώρακας είναι καστανός έως σκούρος, με λευκές ή ιβουάρ κηλίδες στις πλευρές και στους ώμους, ενώ στο μεσονώτο διακρίνονται τρεις σκουρόχρωμες διαμήκεις γραμμές. Η κοιλιά είναι ανοιχτόχρωμη, με δύο σειρές σκούρων κηλίδων εκατέρωθεν, οι οποίες σε ορισμένα άτομα ενώνονται σχηματίζοντας ταινίες.

Το πιο αξιόπιστο γνώρισμα βρίσκεται στα φτερά. Είναι υαλώδη, δηλαδή διαφανή, με μια μικρή σκούρα κηλίδα στην κορυφή. Η σκοτεινή ταινία που τρέχει κατά μήκος του μπροστινού χείλους του φτερού διακόπτεται στη μέση και ξαναεμφανίζεται ως αυτή η κηλίδα στην άκρη. Είναι το χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει τον δάκο από άλλες μύγες παρόμοιου μεγέθους.

Από πάνω φαίνονται οι σκουρόχρωμες διαμήκεις γραμμές του μεσονώτου και οι σκούρες κηλίδες στην κοιλιά.

Πώς ξεχωρίζουμε το θηλυκό από το αρσενικό

Δύο ακμαία δάκου, το ένα θηλυκό με ορατό ωοθέτη. Στο δεξί άτομο διακρίνεται ο σκούρος μυτερός ωοθέτης στην άκρη της κοιλιάς, που το ξεχωρίζει ως θηλυκό. Στο αριστερό η κοιλιά καταλήγει στρογγυλεμένη.

Η διάκριση γίνεται από την άκρη της κοιλιάς και είναι ορατή με μεγεθυντικό φακό.

Το θηλυκό φέρει ωοθέτη, ένα μυτερό, σκληρό και οδοντωτό όργανο με το οποίο τρυπά τον φλοιό του καρπού για να εναποθέσει το αυγό. Ο ωοθέτης είναι εμφανής και προεξέχει από την άκρη της κοιλιάς, ενώ η βάση του βρίσκεται σε τμήμα που είναι πάντα σκούρο. Το αρσενικό δεν έχει ωοθέτη και η κοιλιά του καταλήγει στρογγυλεμένη.

Η διάκριση έχει πρακτική σημασία, γιατί μόνο το θηλυκό προκαλεί ζημιά. Το αρσενικό δεν τρυπά καρπούς.

Το αυγό

Τα αυγά είναι λευκά έως κρεμ, λεία και επιμήκη, με μήκος περίπου 0,7 χιλιοστά και πλάτος 0,2. Λόγω του μεγέθους τους πρακτικά δεν εντοπίζονται χωρίς μεγέθυνση, και εναποτίθενται κάτω από την επιδερμίδα του καρπού.

Το θηλυκό γεννά περίπου 10 με 12 αυγά την ημέρα, με το σύνολο κατά τη διάρκεια της ζωής του να κυμαίνεται, ανάλογα με τις πηγές και τις συνθήκες, από μερικές δεκάδες έως αρκετές εκατοντάδες. Η εκκόλαψη διαρκεί 2 με 10 ημέρες, ανάλογα με τη θερμοκρασία.

Υπάρχει και μια συμπεριφορά που εξηγεί πολλά για την ένταση της προσβολής. Όταν ο πληθυσμός είναι χαμηλός και οι καρποί άφθονοι, το θηλυκό αφήνει ένα αυγό ανά καρπό. Όταν όμως ο πληθυσμός είναι υψηλός και οι διαθέσιμοι καρποί λίγοι, εμφανίζονται περισσότερα αυγά στον ίδιο καρπό.

Καρποί με πολλαπλά νύγματα. Η εικόνα αυτή δείχνει υψηλή πίεση πληθυσμού, όταν το ίδιο φρούτο δέχεται περισσότερα από ένα αυγά.

Η προνύμφη, το σκουλήκι μέσα στην ελιά

Αυτό που ο κόσμος αποκαλεί σκουλήκι της ελιάς είναι η προνύμφη του δάκου. Είναι άποδη, κυλινδρική, λευκοκίτρινη, χωρίς διακριτή κεφαλή, και διέρχεται από τρία στάδια. Ξεκινά με μήκος περίπου ένα χιλιοστό και φτάνει τα 7 με 8 χιλιοστά στο τρίτο στάδιο, όταν είναι πλήρως αναπτυγμένη.

Η προνύμφη ανοίγει στοά μέσα στο μεσοκάρπιο, δηλαδή στη σάρκα του καρπού, και τρέφεται καθώς προχωρά. Αν κόψετε στα δύο έναν προσβεβλημένο καρπό, η στοά είναι εμφανής ως καστανή διαδρομή μέσα στη σάρκα.

Η νύμφωση γίνεται σε δύο διαφορετικά σημεία

Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που δεν είναι γνωστή και έχει σημασία για τη διαχείριση. Η πλήρως αναπτυγμένη προνύμφη νυμφώνεται σε ένα από δύο μέρη, ανάλογα με την κατάσταση του καρπού.

Όταν ο καρπός είναι ακόμη πράσινος και σκληρός, η νύμφωση γίνεται μέσα στον ίδιο τον καρπό. Όταν όμως ο καρπός έχει μαλακώσει και έχει γεμίσει λάδι, η προνύμφη εγκαταλείπει τον καρπό και νυμφώνεται σε μικρό βάθος στο έδαφος, κάτω από την κόμη του δέντρου.

Η νύμφη βρίσκεται μέσα σε καστανό περίβλημα, το πουπάριο. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού διαχειμάζει ακριβώς έτσι, ως νύμφη λίγα εκατοστά κάτω από την επιφάνεια του εδάφους.

Πώς αναγνωρίζεται η προσβολή πάνω στον καρπό

Νύγμα ωοτοκίας δάκου σε πράσινο καρπό ελιάς. Νύγμα ωοτοκίας. Η μικρή καστανή κηλίδα δείχνει το σημείο όπου το θηλυκό τρύπησε τον φλοιό για να εναποθέσει αυγό.

Τρία σημάδια, με χρονολογική σειρά.

Το νύγμα: Το σημείο όπου το θηλυκό τρύπησε τον φλοιό για να εναποθέσει το αυγό. Είναι μικρή, σκουρόχρωμη κηλίδα, συχνά με ελαφρό βύθισμα, και εμφανίζεται από τη στιγμή που ο καρπός φτάνει περίπου μισό με ένα εκατοστό σε μέγεθος και γίνεται δεκτικός.

Η στοά: Ορατή μόνο αν κόψετε τον καρπό. Καστανή διαδρομή μέσα στη σάρκα, με την προνύμφη στην άκρη της αν είναι ακόμη ενεργή.

Η οπή εξόδου: Στρογγυλή τρύπα στον φλοιό, από την οποία βγήκε η ώριμη προνύμφη για να νυμφωθεί στο έδαφος. Δείχνει ότι η ζημιά έχει ολοκληρωθεί σε αυτόν τον καρπό.

Η διάκριση ανάμεσα σε καρπούς με ενεργή προσβολή, δηλαδή με αυγά ή ζωντανές προνύμφες, και σε καρπούς με οπή εξόδου, χρησιμοποιείται στη δειγματοληψία για να εκτιμηθεί αν η ζημιά είναι σε εξέλιξη ή έχει ήδη γίνει.

Γιατί βλάπτει και το νύγμα από μόνο του

Ακόμη και όταν το αυγό δεν εξελιχθεί, το νύγμα δεν είναι αθώο. Το τρύπημα προκαλεί τοπική νέκρωση των ιστών και μπορεί να οδηγήσει σε πτώση του καρπού χωρίς καθόλου ανάπτυξη προνύμφης.

Παράλληλα, τόσο το νύγμα όσο και η οπή εξόδου λειτουργούν ως πύλες εισόδου για μύκητες και βακτήρια, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Aspergillus niger. Οι δευτερογενείς αυτές μολύνσεις είναι που σαπίζουν τον καρπό και υποβαθμίζουν σοβαρά την ποιότητα του λαδιού.

Πόσες γενιές δίνει τον χρόνο

Βιολογικός κύκλος του δάκου της ελιάς με τα τέσσερα στάδια

Ο δάκος είναι πολυβολτινικό είδος και ολοκληρώνει δύο έως πέντε γενιές ανά έτος, ανάλογα με τη θερμοκρασία και τη σχετική υγρασία της περιοχής. Οι γενιές είναι περισσότερες στις παράκτιες ζώνες και μειώνονται προς την ενδοχώρα και σε μεγαλύτερα υψόμετρα.

Σε ευνοϊκές συνθήκες, ένας πλήρης κύκλος από το αυγό ως το ακμαίο μπορεί να ολοκληρωθεί σε 30 με 35 ημέρες. Αυτός ο ρυθμός εξηγεί γιατί ένας πληθυσμός που φαινόταν ελεγχόμενος μπορεί να πολλαπλασιαστεί μέσα σε λίγες εβδομάδες, όταν οι συνθήκες γίνουν κατάλληλες.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς είναι ο δάκος; Μικρή μύγα 4 με 5 χιλιοστών, με καστανό θώρακα που φέρει λευκές κηλίδες, ανοιχτόχρωμη κοιλιά με σκούρα στίγματα και διαφανή φτερά με μια μικρή σκούρα κηλίδα στην κορυφή.

Πώς ξεχωρίζω το θηλυκό από το αρσενικό; Από την άκρη της κοιλιάς. Το θηλυκό έχει εμφανή ωοθέτη, ένα μυτερό όργανο με το οποίο τρυπά τον καρπό. Το αρσενικό δεν έχει και η κοιλιά του καταλήγει στρογγυλεμένη.

Τι είναι το σκουλήκι μέσα στην ελιά; Είναι η προνύμφη του δάκου. Άποδη, λευκοκίτρινη, από ένα χιλιοστό στο πρώτο στάδιο έως 7 με 8 χιλιοστά όταν αναπτυχθεί πλήρως.

Πού νυμφώνεται ο δάκος; Μέσα στον καρπό όσο αυτός είναι πράσινος και σκληρός, ή σε μικρό βάθος στο έδαφος κάτω από την κόμη όταν ο καρπός έχει μαλακώσει. Ως νύμφη στο έδαφος διαχειμάζει και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού.

Τι σημαίνει η μικρή σκούρα κηλίδα στον καρπό; Είναι το νύγμα, το σημείο όπου το θηλυκό τρύπησε τον φλοιό για να αφήσει αυγό. Ακόμη και χωρίς ανάπτυξη προνύμφης, το νύγμα προκαλεί τοπική νέκρωση και ανοίγει δρόμο σε μύκητες και βακτήρια.

Πόσες γενιές έχει τον χρόνο; Από δύο έως πέντε, ανάλογα με τη θερμοκρασία και την υγρασία. Περισσότερες στα παράλια, λιγότερες στην ενδοχώρα και στα υψόμετρα. Σε ιδανικές συνθήκες μια γενιά ολοκληρώνεται σε 30 με 35 ημέρες.

Σημαντικές σημειώσεις

Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και οι χρόνοι που αναφέρονται προέρχονται από τη διεθνή βιβλιογραφία και λειτουργούν ως οδηγός αναγνώρισης. Η ένταση της προσβολής και ο ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού διαφέρουν σημαντικά ανά περιοχή, υψόμετρο και χρονιά. Για την εκτίμηση της κατάστασης στον δικό σας ελαιώνα και για την επιλογή αντιμετώπισης, απευθυνθείτε σε γεωπόνο και παρακολουθήστε τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων της περιοχής σας. Χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Πηγές

• International Olive Council. The olive fruit fly Bactrocera oleae (Rossi), World Catalogue of Olive Varieties.
• University of California Statewide IPM Program. Olive Fruit Fly.
• University of Florida IFAS Extension. Olive Fruit Fly, Bactrocera oleae, EENY 113.
• California Department of Food and Agriculture. Olive fruit fly identification advisory.