Πότε χρειάζεται ψεκασμός για το κυκλοκόνιο της ελιάς

Ο ελαιώνας που φαίνεται καθαρός τον Νοέμβριο μπορεί να είναι ήδη μολυσμένος από κυκλοκόνιο, και αυτό είναι το σημείο όπου οι περισσότεροι ψεκασμοί γίνονται είτε αργά είτε χωρίς λόγο. Το κυκλοκόνιο, ή μάτι παγωνιού, οφείλεται στον μύκητα Venturia oleaginea και αντιμετωπίζεται μόνο προληπτικά, δηλαδή ο ψεκασμός πρέπει να έχει γίνει πριν έρθει η βροχή που θα μολύνει το φύλλο. Η απόφαση στηρίζεται στο αν υπάρχει ήδη μόλυσμα στο δέντρο, στο πόσο ευαίσθητη είναι η ποικιλία και στην περίοδο του χρόνου που διανύεται.

Πώς αναγνωρίζετε την ορατή προσβολή

Οι κηλίδες εμφανίζονται στην πάνω επιφάνεια του φύλλου ως καπνώδεις, σκούρες περιοχές που εξελίσσονται σε κυκλικές κηλίδες διαμέτρου περίπου 2,5 ως 12 χιλιοστών, συχνά με κιτρινωπή άλω γύρω τους. Οι προσβολές ξεκινούν σχεδόν πάντα από τα χαμηλά και εσωτερικά φύλλα της κόμης, όπου η υγρασία μένει περισσότερη ώρα, οπότε εκεί γίνεται ο έλεγχος. Το προσβεβλημένο φύλλο κιτρινίζει και πέφτει πρόωρα, και αυτή η φυλλόπτωση είναι η πραγματική ζημιά, καθώς μειώνει την ανθοφορία και την καρπόδεση της επόμενης χρονιάς.

Σκούρες κυκλικές κηλίδες κυκλοκονίου σε κιτρινισμένο φύλλο ελιάς, στο στάδιο που προηγείται της πρόωρης πτώσης.

Η κερκόσπορα μπερδεύεται συχνότερα με το κυκλοκόνιο, όμως δεν αλλάζει την απόφαση, γιατί τα ίδια χαλκούχα σκευάσματα καλύπτουν και τις δύο ασθένειες.

Το τεστ της σόδας για τις μολύνσεις που δεν φαίνονται

Η δυσκολία με το κυκλοκόνιο είναι ότι ανάμεσα στη μόλυνση και στην εμφάνιση της κηλίδας μπορεί να περάσουν μήνες. Πολλές μολύνσεις μένουν αόρατες ακόμη και έξι μήνες μετά τη μόλυνση. Ένα δέντρο με λίγες ορατές κηλίδες μπορεί επομένως να κρύβει πολύ μεγαλύτερο μόλυσμα.

Ορατές κηλίδες κυκλοκονίου σε φύλλο ελιάς, μια μικρή με κίτρινη άλω και μια μεγαλύτερη με σκούρο δακτύλιο κοντά στην κορυφή.

Οι κρυφές αυτές μολύνσεις αποκαλύπτονται με απλό τρόπο. Συλλέγεται ένα δείγμα φύλλων από τα χαμηλά κλαδιά διαφορετικών δέντρων και βυθίζεται σε διάλυμα καυστικής σόδας 5% για περίπου μισή ώρα σε θερμοκρασία δωματίου. Τα μολυσμένα σημεία σκουραίνουν και εμφανίζονται ως μαύρες κυκλικές κηλίδες ή δακτύλιοι, καθαρά διακριτές από τον υγιή πράσινο ιστό. Η καυστική σόδα είναι διαβρωτική, οπότε η δουλειά γίνεται με γάντια και προστατευτικά γυαλιά.

Το τεστ έχει ένα όριο που πρέπει να είναι γνωστό. Η μέθοδος ανιχνεύει τη μόλυνση μόνο όταν ο μύκητας έχει προχωρήσει αρκετά μέσα στο φύλλο, άρα ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα απουσία μολύνσεων. Ένα θετικό αποτέλεσμα, αντίθετα, είναι σαφές σήμα ότι το φθινοπωρινό πρόγραμμα δεν πρέπει να παραλειφθεί.

Πόσο ευαίσθητη είναι η ποικιλία σας

Όλες οι ποικιλίες προσβάλλονται, όμως όχι με την ίδια ένταση. Η Κορωνέικη, η πιο διαδεδομένη ελληνική ποικιλία ελαιολάδου, είναι ποικιλία χαμηλής ευαισθησίας στο κυκλοκόνιο, σε σύγκριση με ιδιαίτερα ευαίσθητες ιταλικές ποικιλίες. Χαμηλή ευαισθησία δεν σημαίνει ανοσία. Σε υγρές, πεδινές και πυκνοφυτεμένες θέσεις ακόμη και η Κορωνέικη προσβάλλεται, όμως σε ξερές, ηλιόλουστες και καλά αεριζόμενες θέσεις με ιστορικό χωρίς προσβολές, το πρόγραμμα ψεκασμών μπορεί να είναι πιο λιτό.

Οι συνθήκες που φέρνουν τη μόλυνση

Το κυκλοκόνιο χρειάζεται νερό πάνω στο φύλλο. Τα σπόρια μεταφέρονται με τις σταγόνες της βροχής που πιτσιλούν από φύλλο σε φύλλο και για σημαντική μόλυνση χρειάζονται περίπου 48 ώρες συνεχούς υγρασίας, διάστημα που σε ήπια ζέστη πέφτει ακόμη και στις 14 ώρες. Το ευνοϊκότερο θερμοκρασιακό εύρος είναι περίπου 14 ως 24 βαθμοί Κελσίου. Ο καύσωνας του καλοκαιριού σταματά ουσιαστικά την ασθένεια, ενώ οι δύο κρίσιμες περίοδοι της χρονιάς είναι το φθινόπωρο με τις πρώτες βροχές και η άνοιξη με την τρυφερή νέα βλάστηση.

Τα παράθυρα των ψεκασμών μέσα στη χρονιά

Ο χρόνος έχει μεγαλύτερη σημασία από το σκεύασμα, γιατί ένα φύλλο που μολύνθηκε δεν καθαρίζει με τον χαλκό. Σε παρατεταμένα υγρό καιρό ο ψεκασμός επαναλαμβάνεται, πάντα μέσα στα όρια εφαρμογών της ετικέτας. Οι ακριβείς ημερομηνίες για κάθε περιοχή ανακοινώνονται στα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων των Περιφερειακών Κέντρων Προστασίας Φυτών. Ο φθινοπωρινός ψεκασμός της ελιάς κρίνεται συνολικά, γιατί την ίδια περίοδο άλλοι εχθροί και ασθένειες δικαιολογούν επέμβαση και άλλοι όχι.

Τι σκεύασμα ταιριάζει σε κάθε περίπτωση

Η βάση της προληπτικής αντιμετώπισης είναι τα χαλκούχα σκευάσματα, όπως ο βορδιγάλειος πολτός, το υδροξείδιο και ο οξυχλωριούχος χαλκός, που σχηματίζουν προστατευτικό φιλμ στην επιφάνεια του φύλλου. Ο ίδιος ψεκασμός περιορίζει ταυτόχρονα την κερκόσπορα, την καπνιά και το γλοιοσπόριο, κάτι που τα κάνει ιδιαίτερα οικονομικά. Όταν η προσβολή έχει ήδη εγκατασταθεί, χρησιμοποιούνται διασυστηματικά σκευάσματα από τα μυκητοκτόνα, που έχουν και θεραπευτική δράση. Η εναλλαγή δραστικών ουσιών προλαμβάνει την ανάπτυξη ανθεκτικότητας, ενώ ο κατάλογος με τα εγκεκριμένα σκευάσματα για την ελιά δείχνει ποια επιτρέπονται στην καλλιέργεια.

Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την κάλυψη. Ο ψεκασμός πρέπει να διαβρέχει ολόκληρο το φύλλωμα, και ιδίως το εσωτερικό και το κάτω μέρος της κόμης, όπου ξεκινά η ασθένεια. Σε πυκνά δέντρα ένας διαβρέκτης βελτιώνει την απλωσιά του διαλύματος στο φύλλο.

Τα μέτρα που μειώνουν την ανάγκη για ψεκασμούς

Το κλάδεμα αερισμού είναι το αποτελεσματικότερο μέτρο πρόληψης, γιατί ανοίγει το εσωτερικό της κόμης και αφήνει τον ήλιο και τον αέρα να στεγνώνουν γρήγορα το φύλλωμα μετά τη βροχή. Μέτρο χρειάζεται και στο άζωτο, καθώς η υπερβολική αζωτούχος λίπανση δίνει τρυφερή, πυκνή βλάστηση που μολύνεται ευκολότερα, οπότε το λίπασμα της ελιάς επιλέγεται με ισορροπημένη σύνθεση. Στα μικρά κτήματα και στα δέντρα της αυλής, το μάζεμα των πεσμένων φύλλων περιορίζει το αρχικό μόλυσμα.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε ραντίζουμε για το κυκλοκόνιο

Ο βασικός ψεκασμός γίνεται το φθινόπωρο, πριν ξεκινήσουν οι βροχές, και ένας δεύτερος την άνοιξη όταν ο καιρός μένει υγρός. Η προληπτική εφαρμογή γίνεται λίγο πριν τις χειμερινές βροχές, με επανάληψη την άνοιξη σε υγρό καιρό.

Πώς καταλαβαίνω αν ο ελαιώνας είναι μολυσμένος πριν φανούν κηλίδες

Με το τεστ της καυστικής σόδας. Φύλλα από τα χαμηλά κλαδιά βυθίζονται σε διάλυμα 5% για περίπου μισή ώρα και οι λανθάνουσες μολύνσεις εμφανίζονται ως μαύρες κυκλικές κηλίδες. Το αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει εντελώς τη μόλυνση.

Χρειάζεται ψεκασμό η Κορωνέικη

Εξαρτάται από τη θέση. Η Κορωνέικη είναι ποικιλία χαμηλής ευαισθησίας, όμως σε υγρές, πεδινές και πυκνοφυτεμένες θέσεις προσβάλλεται κανονικά. Σε ξερές θέσεις χωρίς ιστορικό το πρόγραμμα μπορεί να είναι πιο λιτό.

Ο χαλκός θεραπεύει ένα ήδη μολυσμένο φύλλο

Όχι. Ο χαλκός δρα προληπτικά, σχηματίζοντας προστατευτικό φιλμ πριν τη μόλυνση. Γι' αυτό η αντιμετώπιση κρίνεται από τον χρονισμό των εφαρμογών στην άνοιξη και στις αρχές του φθινοπώρου.

Γιατί τα δέντρα δείχνουν καθαρά ενώ έχουν κυκλοκόνιο

Για δύο λόγους. Τα προσβεβλημένα φύλλα πέφτουν και μένουν τα υγιή, και ταυτόχρονα πολλές μολύνσεις παραμένουν αόρατες για μήνες. Σε αυτό προστίθεται ότι πολλές μολύνσεις μένουν λανθάνουσες ως και έξι μήνες.

Πόση ώρα βροχής χρειάζεται για να μολυνθεί η ελιά

Για σημαντική μόλυνση χρειάζονται περίπου 48 ώρες συνεχούς υγρασίας στο φύλλο, διάστημα που σε ήπιες θερμοκρασίες, γύρω στους 24 βαθμούς, μπορεί να πέσει στις 14 ώρες.

Οι συνθήκες διαφέρουν ανά περιοχή, έκθεση, ποικιλία και πυκνότητα φύτευσης, οπότε τα παραπάνω λειτουργούν ως γενικές κατευθύνσεις και όχι ως πρόγραμμα ψεκασμών για συγκεκριμένο κτήμα. Σε έντονες ή επαναλαμβανόμενες προσβολές, η συνεργασία με γεωπόνο που θα δει τον ελαιώνα επιτόπου δίνει την ασφαλέστερη απόφαση.

Προηγούνται πάντα τα καλλιεργητικά μέτρα, δηλαδή το κλάδεμα αερισμού και η σωστή λίπανση. Όταν χρειαστεί ψεκασμός, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά, σύμφωνα με τις οδηγίες και τα όρια εφαρμογών της ετικέτας.

Πηγές

• UC Statewide IPM Program, Peacock spot in olive.
• Buonaurio R. κ.ά., Olive leaf spot caused by Venturia oleaginea, an updated review, Frontiers in Plant Science, 2022.
• Plant Disease, Factors affecting infection and disease development on olive leaves inoculated with Fusicladium oleagineum.
• Transcriptomic analysis of olive resistance to Spilocea oleagina leaf spot infection, 2023.