Πώς παρακολουθούμε τον πυρηνοτρήτη της ελιάς με φερομονικές παγίδες

Ο ψεκασμός για τον πυρηνοτρήτη πετυχαίνει μόνο αν χτυπήσει τις νεαρές προνύμφες στο σύντομο διάστημα ανάμεσα στην εκκόλαψη και στην είσοδό τους στον καρπό, γιατί από εκεί και πέρα κανένα σκεύασμα δεν τις φτάνει. Ο χρόνος αυτός δεν βγαίνει από το ημερολόγιο, αλλά από τις συλλήψεις του δικού σας ελαιώνα, και διαφέρει από περιοχή σε περιοχή και από χρονιά σε χρονιά. Ο πυρηνοτρήτης (Prays oleae) κάνει τρεις γενιές τον χρόνο, και η καρπόβια είναι εκείνη όπου ένας λάθος χρονισμός κοστίζει παραγωγή.

Ποια παγίδα χρησιμοποιείται

Η παρακολούθηση γίνεται με φερομονικές παγίδες τύπου δέλτα, δηλαδή μικρές τριγωνικές παγίδες με κολλώδη πλάκα στον πάτο και μια κάψουλα που περιέχει τη συνθετική φερομόνη του φύλου (Z)-7-τετραδεκενάλη. Η φερομόνη μιμείται την ουσία που εκλύουν τα θηλυκά και προσελκύει τα αρσενικά, οπότε οι συλλήψεις δείχνουν πότε ξεκινά, πότε κορυφώνεται και πότε τελειώνει η πτήση κάθε γενιάς.

Η παγίδα αυτή παρακολουθεί. Δεν προστατεύει τον ελαιώνα, και δεν αντικαθιστά τον ψεκασμό όπου χρειάζεται. Η μαζική παγίδευση, με πολλές παγίδες ανά στρέμμα, είναι διαφορετική τεχνική και λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά.

Πώς και πότε στήνονται οι παγίδες

Οι παγίδες αναρτώνται πριν ξεκινήσει η πτήση της φυλλόβιας γενιάς, ώστε να καταγραφεί ολόκληρος ο κύκλος από την αρχή, και παραμένουν στον ελαιώνα όλη τη χρονιά. Σε μικρό, ομοιόμορφο κτήμα αρκεί μία παγίδα, ενώ σε μεγάλους ή ανομοιογενείς ελαιώνες, με διαφορετικές εκθέσεις ή υψόμετρα, τοποθετούνται περισσότερες. Η διαγώνια κατανομή μέσα στον ελαιώνα, με τις παγίδες στην κόμη των δέντρων, καλύπτει καλύτερα όλη την έκταση.

Η κάψουλα φερομόνης και η κολλώδης πλάκα αντικαθίστανται σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή, γιατί μια εξαντλημένη κάψουλα δίνει λιγότερες συλλήψεις και παραπλανητική εικόνα. Η ίδια λογική τοποθέτησης ισχύει και για τις δακοπαγίδες, με τη διαφορά ότι στοχεύουν άλλο έντομο και άλλη περίοδο.

Πόσο συχνά μετράτε

Τον περισσότερο χρόνο αρκεί ένας έλεγχος την εβδομάδα. Σε κάθε έλεγχο καταγράφεται ο αριθμός των ακμαίων στην πλάκα και στη συνέχεια αφαιρούνται, ώστε η επόμενη μέτρηση να δείχνει μόνο τις νέες συλλήψεις. Στην περίοδο της καρπόβιας γενιάς, όμως, ο ρυθμός πυκνώνει, με καταμετρήσεις συνήθως κάθε 3 ως 5 ημέρες, γιατί το παράθυρο της επέμβασης είναι στενό. Η καταγραφή σε ένα απλό τετράδιο ή υπολογιστικό φύλλο, με ημερομηνία και αριθμό, αρκεί για να φανεί η καμπύλη της πτήσης.

Τι δείχνει η παγίδα σε κάθε γενιά

Φύλλα ελιάς με στοές και μεταξωτά νημάτια στην κορυφή του βλαστού, ζημιά της φυλλόβιας γενιάς του πυρηνοτρήτη.

Η σημασία της κάθε γενιάς φαίνεται στις απώλειες. Στους ελληνικούς ελαιώνες η ανθόβια γενιά μπορεί να προκαλέσει απώλειες ως 581 κιλά καρπού ανά εκτάριο και η καρπόβια ως 846 κιλά. Η διαφορά, όμως, είναι ότι η ελιά αναπληρώνει μεγάλο μέρος της απώλειας ανθέων, ενώ την απώλεια καρπού στο τέλος της χρονιάς δεν την αναπληρώνει.

Η δειγματοληψία καρπών

Η παγίδα δείχνει ότι πετούν ακμαία, όχι ότι γεννήθηκαν αυγά στους δικούς σας καρπούς. Γι' αυτό, μόλις ξεκινήσουν οι συλλήψεις της καρπόβιας γενιάς, συνδυάζεται με έλεγχο των ίδιων των καρπιδίων. Ένα δείγμα 200 καρπών ανά ελαιώνα, συλλεγμένων τυχαία, εξετάζεται για αυγά, για νεαρές προνύμφες και για τις οπές εισόδου τους. Στην πράξη, καρπίδια από διαφορετικά δέντρα και από διαφορετικές πλευρές της κόμης εξετάζονται με φακό, με έμφαση στην περιοχή γύρω από τον κάλυκα. Η εικόνα που δίνει η δειγματοληψία, δηλαδή αν υπάρχουν αυγά και αν έχουν αρχίσει οι εκκολάψεις, είναι το στοιχείο που μετατρέπει τις συλλήψεις σε απόφαση.

Πότε οι συλλήψεις σημαίνουν ψεκασμό

Στην καρπόβια γενιά η επέμβαση γίνεται όταν αυξάνονται οι συλλήψεις στις παγίδες του ελαιώνα και ο καρπός βρίσκεται στο κατάλληλο στάδιο. Η κατάλληλη στιγμή είναι όταν τα περισσότερα καρπίδια έχουν διάμετρο 4 ως 5 χιλιοστά και παραμένουν γενικά κάτω από τα 8 ως 9 χιλιοστά. Σταθερός αριθμός συλλήψεων που ισχύει για κάθε ελαιώνα δεν υπάρχει, γιατί η καμπύλη μετράει περισσότερο από τον απόλυτο αριθμό, οπότε η απόφαση βγαίνει από τη συνδυασμένη εικόνα της παγίδας, του μεγέθους του καρπού και των αυγών στο δείγμα.

Στην ανθόβια γενιά ο κανόνας είναι διαφορετικός. Όταν η ανθοφορία είναι πλούσια, ο ψεκασμός συνήθως δεν δικαιολογείται, αφού το δέντρο παράγει πολλαπλάσια άνθη από όσα χρειάζεται. Επέμβαση εξετάζεται μόνο σε μικρή ή μέτρια ανθοφορία με υψηλούς πληθυσμούς, και τότε προτιμώνται σκευάσματα από τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά με βάση τον βάκιλλο της Θουριγγίας, που δεν βλάπτουν τις μέλισσες.

Ταξιανθία ελιάς με ξερά άνθη δεμένα με μεταξωτά νημάτια από την ανθόβια γενιά του πυρηνοτρήτη.

Μόλις η παρακολούθηση δείξει ότι ήρθε η ώρα, το εντομοκτόνο για τον πυρηνοτρήτη επιλέγεται ανάλογα με το στάδιο του καρπού και το προφίλ του ελαιώνα. Όπου την ίδια περίοδο δραστηριοποιείται και ο ρυγχίτης, τα σκευάσματα για τον ρυγχίτη και την καρπόβια γενιά καλύπτουν και τους δύο στόχους με έναν ψεκασμό.

Πώς αναγνωρίζετε τη ζημιά στον καρπό

Η ζημιά της καρπόβιας γενιάς εκδηλώνεται σε δύο φάσεις. Τον Ιούλιο πέφτουν τα μικρά καρπίδια, η καρπόπτωση που οι παραγωγοί ονομάζουν «πιπέρι», την οποία το δέντρο αναπληρώνει εν μέρει μεγαλώνοντας τους υπόλοιπους καρπούς. Τον Σεπτέμβριο, όμως, πέφτουν μεγαλύτεροι καρποί καθώς οι ώριμες προνύμφες βγαίνουν για να νυμφωθούν, και αυτή η απώλεια είναι οριστική. Ο καρπός που έχει προσβληθεί πέφτει συνήθως μαζί με τον ποδίσκο του, ενώ στο άνοιγμά του φαίνεται η στοά προς το πυρήνι. Η φθινοπωρινή πτήση των ακμαίων που ακολουθεί δίνει τη φυλλόβια γενιά της επόμενης χρονιάς, οπότε η παρακολούθηση συνεχίζεται χωρίς διακοπή, όπως και οι υπόλοιπες αποφάσεις του φθινοπωρινού ψεκασμού της ελιάς.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε κρεμάμε τις παγίδες για τον πυρηνοτρήτη

Πριν ξεκινήσει η πτήση της φυλλόβιας γενιάς, ώστε να καταγραφεί ολόκληρος ο κύκλος του εντόμου, με εβδομαδιαίο έλεγχο από εκεί και πέρα.

Πόσες παγίδες χρειάζεται ένας ελαιώνας

Σε μικρό, ομοιόμορφο κτήμα αρκεί μία παγίδα ανά ελαιώνα, ενώ σε μεγάλα κτήματα με διαφορετικές εκθέσεις ή υψόμετρα τοποθετούνται περισσότερες.

Πότε ραντίζουμε για την καρπόβια γενιά

Όταν αυξάνονται οι συλλήψεις και τα περισσότερα καρπίδια έχουν διάμετρο 4 ως 5 χιλιοστά, κάτω από τα 8 ως 9. Οι ακριβείς ημερομηνίες διαφέρουν ανά περιοχή και ανακοινώνονται στα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.

Πόσο συχνά μετράμε τις συλλήψεις

Μία φορά την εβδομάδα τον περισσότερο χρόνο και κάθε 3 ως 5 ημέρες στην πτήση της καρπόβιας γενιάς, γιατί το παράθυρο επέμβασης είναι στενό.

Υπάρχει αριθμός συλλήψεων που σημαίνει σίγουρα ψεκασμό

Όχι ενιαίος για όλους τους ελαιώνες. Η καμπύλη των συλλήψεων μετράει περισσότερο από τον απόλυτο αριθμό, οπότε η απόφαση συνδυάζει την αύξηση των συλλήψεων με το μέγεθος του καρπού και την παρουσία αυγών στο δείγμα.

Προστατεύει η παγίδα τον ελαιώνα από τον πυρηνοτρήτη

Όχι. Η παγίδα παρακολούθησης είναι εργαλείο καταγραφής της πτήσης των ακμαίων και όχι μέσο προστασίας. Η μαζική παγίδευση, με πολλές παγίδες ανά στρέμμα, είναι διαφορετική τεχνική που λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά.

Οι συλλήψεις, το μέγεθος του καρπού και οι ημερομηνίες διαφέρουν ανά περιοχή, υψόμετρο, ποικιλία και χρονιά, οπότε τα παραπάνω λειτουργούν ως μέθοδος παρακολούθησης και όχι ως έτοιμο πρόγραμμα ψεκασμών. Σε ελαιώνες με υψηλούς πληθυσμούς ή με ιστορικό σοβαρής καρπόπτωσης, η συνεργασία με γεωπόνο και τα δελτία του Περιφερειακού Κέντρου Προστασίας Φυτών της περιοχής δίνουν την ασφαλέστερη απόφαση.

Προηγείται η προστασία των ωφέλιμων εντόμων, όπως τα παρασιτοειδή και οι χρύσωπες, και οι ήπιες λύσεις όπου αρκούν. Όταν χρειαστεί επέμβαση, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Πηγές

• EU CAP Network, The use of sex pheromone traps for olive moth, Prays oleae, monitoring.
• ΕΘΕΑΣ, Οδηγίες για την αντιμετώπιση της καρπόβιας γενιάς του πυρηνοτρήτη, 2026.
• Agrotypos, Πυρηνοτρήτης στην ελιά, η σημασία της παρακολούθησης, 2026.
• Phytoparasitica, Probability analysis of pheromone trapping for olive moths and a regional decision algorithm, 2023.
• AgriEngineering, ANN-based detection of olive moth, 2025.
• Parasitic wasps related to Prays oleae in olive orchards in Greece.