Τι κάνουμε όταν ξεραίνονται κλαδιά της ελιάς από βερτισιλλίωση

Όταν η μία πλευρά μιας ελιάς ξεραίνεται απότομα ενώ η υπόλοιπη κόμη μοιάζει υγιής, η βερτισιλλίωση είναι η πρώτη υποψία. Η ασθένεια οφείλεται στον μύκητα Verticillium dahliae, που μπαίνει από τις ρίζες και φράζει τα αγγεία που μεταφέρουν το νερό, και δεν υπάρχει σκεύασμα που να τον εξοντώνει μέσα στο δέντρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το δέντρο είναι χαμένο. Πολλά δέντρα ανακάμπτουν, και η εικόνα που βλέπετε σήμερα δείχνει σε μεγάλο βαθμό πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα και ποια κίνηση έχει νόημα.

Επιβεβαιώστε ότι πρόκειται για βερτισιλλίωση

Η ξήρανση κλαδιών έχει πολλές αιτίες, και η βερτισιλλίωση ξεχωρίζει από δύο χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι ότι συχνά χτυπά μόνο μία πλευρά του δέντρου ή μεμονωμένους κλάδους, αφήνοντας την υπόλοιπη κόμη πράσινη, κάτι που σπάνια κάνει η ξηρασία ή ο παγετός, που επηρεάζουν ομοιόμορφα ολόκληρο το δέντρο. Το δεύτερο είναι ότι η ξήρανση εμφανίζεται συνήθως την άνοιξη και στις αρχές του καλοκαιριού, στην περίοδο της έντονης βλάστησης.

Ξήρανση σε μεγάλο τμήμα της κόμης ενώ οι υπόλοιποι κλάδοι μένουν πράσινοι, η εικόνα που κάνει τη βερτισιλλίωση πρώτη υποψία.

Ο σκούρος μεταχρωματισμός του ξύλου κάτω από τον φλοιό, που σε άλλες καλλιέργειες βοηθά στη διάγνωση, στην ελιά συχνά δεν φαίνεται, οπότε η απουσία του δεν αποκλείει την ασθένεια. Η βέβαιη ταυτοποίηση γίνεται μόνο με εργαστηριακή ανάλυση δείγματος από κλάδο που μόλις άρχισε να ξεραίνεται, σε εργαστήριο φυτοπαθολογίας. Η ανάλυση αξίζει, γιατί χωρίς αυτή κινδυνεύει κανείς να αντιμετωπίσει λάθος πρόβλημα.

Τι δείχνει η εικόνα για την ανάκαμψη

Ο μύκητας εμφανίζεται στην ελιά με δύο παθότυπους, που διαφέρουν πολύ στη σοβαρότητα και δίνουν διαφορετική εικόνα. Ο φυλλοπτωτικός παθότυπος είναι ιδιαίτερα επιθετικός και προκαλεί πτώση των φύλλων και μπορεί να οδηγήσει στον πλήρη θάνατο του δέντρου. Ο μη φυλλοπτωτικός είναι ηπιότερος, δεν ρίχνει τα φύλλα και, αν και μπορεί να ξεράνει ευαίσθητες ποικιλίες, έχει καταγραφεί υποχώρηση των συμπτωμάτων με τον καιρό.

Κλαδί ελιάς όπου τα φύλλα ξεράθηκαν και έμειναν κολλημένα, δίπλα σε βλάστηση που παραμένει πράσινη με καρπούς.

Η διάκριση με το μάτι είναι ενδεικτική και όχι βέβαιη. Ο παθότυπος επιβεβαιώνεται μόνο στο εργαστήριο, όμως η εικόνα βοηθά να αποφασίσετε αν έχει νόημα να περιμένετε ή να σχεδιάσετε αντικατάσταση.

Πώς κλαδεύετε ένα προσβεβλημένο δέντρο

Οι ξεροί κλάδοι κόβονται βαθιά, μέσα στο υγιές ξύλο και κάτω από το όριο του νεκρού ιστού, ώστε να απομακρυνθεί όλο το προσβεβλημένο τμήμα. Το κλάδεμα γίνεται σε στεγνό καιρό, και το κομμένο ξύλο απομακρύνεται από τον ελαιώνα και καταστρέφεται, χωρίς να μένει στο έδαφος ή να τεμαχίζεται επιτόπου. Τα κλαδευτικά εργαλεία απολυμαίνονται μετά από κάθε δέντρο με οινόπνευμα ή διάλυμα χλωρίου, ώστε να μη μεταφέρεται το μόλυσμα σε υγιή δέντρα.

Το κλάδεμα δεν θεραπεύει τον μύκητα, που βρίσκεται και στις ρίζες και στο έδαφος. Απομακρύνει όμως το νεκρό ξύλο, δίνει στο δέντρο την ευκαιρία να ξαναβλαστήσει από υγιή σημεία και μειώνει το μόλυσμα που επιστρέφει στο χώμα.

Πώς στηρίζετε το δέντρο να ανακάμψει

Με το κλάδεμα, ο στόχος γίνεται η στήριξη του δέντρου ώστε να αντέξει. Τρία μέτρα έχουν τη μεγαλύτερη επίδραση.

Το πρώτο είναι η άρδευση. Το υπερβολικό νερό και το λιμνάζον νερό ευνοούν τον μύκητα, ιδίως την άνοιξη. Η εξάπλωση της βερτισιλλίωσης σε περιοχές της Ισπανίας έχει συνδεθεί με τη στάγδην άρδευση και τις πυκνές φυτεύσεις με αυτόρριζα δενδρύλλια, οπότε τα ποτίσματα γίνονται με μέτρο και ελέγχεται η ομοιομορφία του δικτύου των αρδευτικών.

Το δεύτερο είναι το άζωτο. Η υπερβολική αζωτούχος λίπανση δίνει τρυφερή βλάστηση που επιδεινώνει την εικόνα, ενώ η ισορροπημένη θρέψη στηρίζει την άμυνα του δέντρου, οπότε το λίπασμα της ελιάς επιλέγεται με ισορροπημένη σύνθεση.

Το τρίτο είναι η προστασία των ριζών. Τα βαθιά οργώματα τραυματίζουν τις ρίζες, ανοίγοντας δρόμο στον μύκητα, και μεταφέρουν το μόλυσμα σε καθαρά σημεία του κτήματος, οπότε η κατεργασία κρατιέται ρηχή. Τα εδαφοβελτιωτικά και οι βιοδιεγέρτες βελτιώνουν τη ζωτικότητα του ριζικού συστήματος, χωρίς να θεραπεύουν την ασθένεια.

Γιατί κανένας ψεκασμός δεν βοηθά

Ο μύκητας βρίσκεται μέσα στο έδαφος και μέσα στα αγγεία του δέντρου, δύο σημεία όπου κανένα σκεύασμα δεν φτάνει σε ποσότητα που να τον εξοντώνει. Τα χαλκούχα σκευάσματα που χρησιμοποιούνται στον ψεκασμό για το κυκλοκόνιο δρουν στην επιφάνεια του φύλλου και δεν έχουν καμία επίδραση στη βερτισιλλίωση. Οποιοδήποτε προϊόν παρουσιάζεται ως θεραπεία για τη βερτισιλλίωση της ελιάς αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη. Η διαχείριση στηρίζεται κυρίως στις ανθεκτικές ή ανεκτικές ποικιλίες και στα καλλιεργητικά μέτρα.

Όταν το δέντρο πρέπει να αντικατασταθεί

Όταν ένα δέντρο ξεραθεί ολόκληρο, ξεριζώνεται μαζί με όσο περισσότερο ριζικό σύστημα γίνεται, και το ξύλο καταστρέφεται. Στη θέση του δεν φυτεύεται αμέσως ευαίσθητη ποικιλία, γιατί το χώμα παραμένει μολυσμένο για πολλά χρόνια. Η θέση προετοιμάζεται πρώτα με ηλιοαπολύμανση, δηλαδή κάλυψη του υγρού, καλά ισοπεδωμένου εδάφους με διαφανές πλαστικό για αρκετές εβδομάδες στους θερμότερους μήνες του καλοκαιριού, ώστε να μειωθεί το μόλυσμα.

Η επιλογή ποικιλίας είναι η πιο ισχυρή απόφαση. Η Κορωνέικη, σε σύγκριση με την ευαίσθητη Αμφίσσης, περιορίζει σημαντικά την ανάπτυξη του μύκητα στο αγγειακό σύστημα και για τους δύο παθότυπους. Η Καλαμών, η Κονσερβολιά και η Τσουνάτη θεωρούνται ευαίσθητες. Ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ανοσία, σημαίνει όμως ότι το δέντρο έχει περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει και να ανακάμψει. Το νέο δενδρύλλιο προέρχεται από φυτώριο με πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό, γιατί το μολυσμένο φυτό μεταφέρει την ασθένεια σε καθαρό χωράφι.

Συχνές ερωτήσεις

Θα ανακάμψει μια ελιά που ξεραίνεται από τη μία πλευρά

Συχνά ναι, ιδίως όταν τα ξερά φύλλα μένουν κολλημένα στα κλαδιά. Με την ηπιότερη μορφή της ασθένειας έχει καταγραφεί υποχώρηση των συμπτωμάτων με τον καιρό, ενώ η μορφή που ρίχνει τα φύλλα πράσινα έχει χειρότερη πρόγνωση.

Υπάρχει φάρμακο για τη βερτισιλλίωση της ελιάς

Όχι. Ο μύκητας ζει στο έδαφος και μέσα στα αγγεία του δέντρου, όπου κανένα σκεύασμα δεν τον φτάνει. Η αντιμετώπιση στηρίζεται στις ανθεκτικές ποικιλίες και στα καλλιεργητικά μέτρα.

Πώς κλαδεύω τα ξερά κλαδιά

Βαθιά, μέσα στο υγιές ξύλο, σε στεγνό καιρό, με απολύμανση των εργαλείων μετά από κάθε δέντρο. Το κομμένο ξύλο απομακρύνεται από τον ελαιώνα και καταστρέφεται, γιατί ο μύκητας επιβιώνει μέσα στα αγγεία του προσβεβλημένου ξύλου.

Αντέχει η Κορωνέικη στη βερτισιλλίωση

Είναι από τις πιο ανεκτικές ελληνικές ποικιλίες. Σε σύγκριση με την Αμφίσσης, περιορίζει σημαντικά την ανάπτυξη του μύκητα και για τους δύο παθότυπους, χωρίς όμως να είναι απρόσβλητη.

Φταίει το πότισμα για τη βερτισιλλίωση

Το πότισμα δεν τη δημιουργεί, την ευνοεί όμως όταν είναι υπερβολικό. Η εξάπλωσή της έχει συνδεθεί με τη στάγδην άρδευση και τις πυκνές φυτεύσεις, οπότε τα ποτίσματα γίνονται με μέτρο και χωρίς λιμνάζον νερό.

Τι φυτεύω στη θέση μιας ελιάς που ξεράθηκε

Όχι ευαίσθητη ποικιλία αμέσως. Η θέση προετοιμάζεται με ηλιοαπολύμανση και φυτεύεται ανεκτική ποικιλία από πιστοποιημένο φυτώριο, καθώς η ανθεκτικότητα της ποικιλίας είναι το πιο πρακτικό μακροπρόθεσμο μέτρο.

Η βερτισιλλίωση δεν αντιμετωπίζεται με ψεκασμό, και η εξέλιξή της εξαρτάται από τον παθότυπο του μύκητα, την ποικιλία, την ηλικία του δέντρου και τις συνθήκες του κτήματος. Η διάγνωση καλό είναι να επιβεβαιώνεται με εργαστηριακή ανάλυση, και οι αποφάσεις για κλάδεμα ή αντικατάσταση να παίρνονται μαζί με γεωπόνο που θα δει τον ελαιώνα επιτόπου.

Τα μέτρα που μετρούν είναι καλλιεργητικά, δηλαδή το σωστό κλάδεμα, η μετρημένη άρδευση, η ισορροπημένη λίπανση και η επιλογή ανθεκτικής ποικιλίας. Προϊόντα που παρουσιάζονται ως θεραπεία για τη βερτισιλλίωση αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη.

Πηγές

• Díaz-Rueda P. κ.ά., Wild olive genotypes as a valuable source of resistance to defoliating Verticillium dahliae, Frontiers in Plant Science, 2021.
• Anguita-Maeso M. κ.ά., Verticillium dahliae inoculation and in vitro propagation modify the xylem microbiome, Frontiers in Plant Science, 2021.
• Plant Disease, Phenolic responses of resistant and susceptible olive cultivars induced by Verticillium dahliae pathotypes.
• Plant Pathology, Characterization of resistance against the olive defoliating Verticillium dahliae pathotype.