Τι κάνουμε όταν εμφανιστεί παστέλλα στον ελαιώνα πριν τη συγκομιδή

Η παστέλλα εμφανίζεται συνήθως λίγες εβδομάδες πριν την ελαιοσυλλογή, καθώς οι καρποί αρχίζουν να ωριμάζουν, και από εκείνη τη στιγμή κάθε απόφαση επηρεάζει την ποιότητα του λαδιού που θα βγει. Η ασθένεια, γνωστή και ως γλοιοσπόριο ή ανθράκωση, οφείλεται σε μύκητες του γένους Colletotrichum και είναι η σημαντικότερη ασθένεια του ελαιόκαρπου. Ό,τι μολύνθηκε ήδη δεν σώζεται. Αυτό που κρίνεται είναι αν θα προστατευτούν οι υγιείς καρποί, πότε θα γίνει η συγκομιδή και πώς θα φτάσει ο καρπός στο ελαιοτριβείο.

Επιβεβαιώστε ότι πρόκειται για παστέλλα

Ο προσβεβλημένος καρπός εμφανίζει μια κοκκινοκαφέ κηλίδα που απλώνεται και βυθίζεται, οι ιστοί ζαρώνουν και, σε υγρό καιρό, το σημείο καλύπτεται από πορτοκαλί, γλοιώδεις μάζες σπορίων, το πιο σίγουρο γνώρισμα της ασθένειας. Στη συνέχεια ο καρπός είτε πέφτει και σαπίζει στο έδαφος, είτε συρρικνώνεται και μουμιοποιείται πάνω στο δέντρο. Η εικόνα διαφέρει από το νύγμα ωοτοκίας του δάκου, μια μικρή οπή με καφετί περιοχή γύρω της, που ξεχωρίζει εύκολα με τα σημάδια του δάκου σε κάθε στάδιο. Συχνά τα δύο συνυπάρχουν, γιατί ο τραυματισμένος καρπός μολύνεται ευκολότερα.

Καρποί ελιάς με βυθισμένες καστανές κηλίδες παστέλλας, ορισμένες με ομόκεντρους δακτυλίους, ενώ οι πιο προχωρημένοι έχουν ζαρώσει και σκουρύνει.

Πώς η παστέλλα υποβαθμίζει το λάδι

Η παστέλλα προκαλεί οσμές χώματος και μούχλας, αυξάνει την ελεύθερη οξύτητα και τον αριθμό υπεροξειδίων και μειώνει τις πολυφαινόλες και την οξειδωτική σταθερότητα του ελαιολάδου. Το πιο σημαντικό για την απόφαση είναι ότι δεν φταίνε μόνο οι καρποί με ορατά συμπτώματα. Και οι λανθάνουσες μολύνσεις, σε καρπούς που δεν δείχνουν ακόμη τίποτα, υποβαθμίζουν την ποιότητα του λαδιού, ενώ η υποβάθμιση γίνεται σαφής μόλις εμφανιστούν τα συμπτώματα.

Πόσος προσβεβλημένος καρπός χωράει σε ένα εξαιρετικό παρθένο εξαρτάται από την ποικιλία. Σε δοκιμές, η οξύτητα έμεινε κάτω από το 0,8% όταν ο προσβεβλημένος καρπός ήταν 13% σε μία ποικιλία, αλλά ως και 50% σε άλλη. Για την Κορωνέικη δεν υπάρχει αντίστοιχο δημοσιευμένο όριο, οπότε ο ασφαλής κανόνας είναι ότι όσο λιγότερος προσβεβλημένος καρπός φτάνει στο ελαιοτριβείο τόσο καλύτερα. Η ίδια λογική ισχύει και για την οξύτητα που προκαλεί ο δάκος.

Οι τέσσερις αποφάσεις πριν τη συγκομιδή

Ψεκασμός για να προστατευτούν οι υγιείς καρποί

Ο ψεκασμός δεν θεραπεύει τους καρπούς που έχουν ήδη προσβληθεί, προστατεύει όμως όσους είναι ακόμη υγιείς. Γίνεται πριν τις φθινοπωρινές βροχές, γιατί η μόλυνση εξαπλώνεται με το νερό και η ευαισθησία του καρπού ανεβαίνει απότομα καθώς ωριμάζει. Σε περιοχές με εγκατεστημένο πρόβλημα, όπως οι ελαιώνες που βρέχονται από το Ιόνιο, το φθινοπωρινό πρόγραμμα περιλαμβάνει συνήθως δύο ψεκασμούς. Η βάση είναι τα χαλκούχα σκευάσματα, που καλύπτουν ταυτόχρονα το κυκλοκόνιο και την κερκόσπορα, ενώ σε ελαιώνες με υψηλό μόλυσμα προστίθενται διασυστηματικά σκευάσματα από τα μυκητοκτόνα, σε εναλλαγή δραστικών ομάδων.

Η κάλυψη πρέπει να είναι καθολική, με διαβροχή όλου του δέντρου, γιατί οι ακάλυπτοι καρποί γίνονται νέες εστίες. Ένας διαβρέκτης βοηθά το διάλυμα να απλωθεί ομοιόμορφα στην επιφάνεια του καρπού. Πριν από οποιαδήποτε εφαρμογή κοντά στη συγκομιδή ελέγχεται το διάστημα ασφαλείας της ετικέτας, και ο κατάλογος με τα εγκεκριμένα σκευάσματα για την ελιά δείχνει ποια επιτρέπονται.

Πότε αξίζει η πρώιμη συγκομιδή

Όταν ο καιρός στην ωρίμανση είναι βροχερός και ήπιος, η πρόωρη ελαιοσυλλογή έχει αποδειχθεί από τα πιο αποτελεσματικά μέτρα κατά της παστέλλας. Το ποσοστό του προσβεβλημένου καρπού στον ελαιώνα μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στην απόφαση να μεταφερθεί νωρίτερα η συγκομιδή, αφού η ποιότητα του λαδιού χειροτερεύει καθαρά μόλις φανούν τα συμπτώματα.

Το τίμημα είναι ότι ο καρπός που συλλέγεται νωρίτερα δίνει λίγο χαμηλότερη λιποπεριεκτικότητα. Η μικρότερη απόδοση σε λάδι αντισταθμίζεται συχνά από την καλύτερη ποιότητα και τη χαμηλότερη οξύτητα, ιδίως όταν η εναλλακτική είναι μια ολόκληρη παρτίδα που υποβαθμίζεται. Η απόφαση είναι οικονομική και εξαρτάται από την τιμή που παίρνει το εξαιρετικό παρθένο σε σύγκριση με τις κατώτερες κατηγορίες.

Συλλογή και μεταφορά στο ελαιοτριβείο

Επειδή η ποιότητα της παρτίδας εξαρτάται από το ποσοστό του προσβεβλημένου καρπού που περιέχει, ο καρπός από έντονα προσβεβλημένα δέντρα και ο πεσμένος καρπός στο έδαφος συλλέγονται χωριστά και δεν ανακατεύονται με τον καθαρό. Ο μουμιοποιημένος καρπός που μένει στα κλαδιά δεν πηγαίνει στο ελαιοτριβείο, αλλά απομακρύνεται και καταστρέφεται, γιατί είναι η πηγή μόλυνσης της επόμενης χρονιάς.

Μετά τη συλλογή μετράει ο χρόνος. Η μεταφορά και η αποθήκευση του καρπού πριν την έκθλιψη επηρεάζουν την ποιότητα του λαδιού, και ο προσβεβλημένος καρπός αλλοιώνεται γρήγορα. Ο καρπός πηγαίνει στο ελαιοτριβείο το συντομότερο, σε αεριζόμενα τελάρα και όχι σε κλειστά τσουβάλια που ζεσταίνονται.

Η πρόληψη για την επόμενη χρονιά

Η μόλυνση της επόμενης σεζόν ξεκινά την άνοιξη, όταν τα σπόρια από τους μουμιοποιημένους καρπούς προσβάλλουν τα άνθη χωρίς να φανεί τίποτα, και εκδηλώνεται μήνες αργότερα στην ωρίμανση. Γι' αυτό το πρόγραμμα της επόμενης χρονιάς έχει δύο κρίσιμα σημεία, έναν ψεκασμό γύρω από την ανθοφορία και έναν ή δύο στις αρχές του φθινοπώρου. Το κλάδεμα αερισμού και οι αραιότερες φυτεύσεις μειώνουν την υγρασία μέσα στην κόμη, ενώ η δακοκτονία περιορίζει και την παστέλλα, αφού οι τραυματισμένοι καρποί μολύνονται ευκολότερα. Τα δύο προγράμματα σχεδιάζονται μαζί, όπως και οι υπόλοιπες επεμβάσεις του φθινοπωρινού ψεκασμού της ελιάς.

Συχνές ερωτήσεις

Σώζεται ο καρπός που έχει ήδη παστέλλα

Όχι. Ο ψεκασμός προστατεύει μόνο τους υγιείς καρπούς. Ο προσβεβλημένος καρπός συλλέγεται χωριστά, ενώ ο μουμιοποιημένος απομακρύνεται, γιατί μένει στο δέντρο ως πηγή μόλυνσης για την επόμενη χρονιά.

Αξίζει να μαζέψω τις ελιές νωρίτερα λόγω παστέλλας

Συχνά ναι, όταν ο καιρός στην ωρίμανση ευνοεί τη μόλυνση. Η πρόωρη συγκομιδή είναι από τα πιο αποτελεσματικά μέτρα, με μικρό κόστος σε λιποπεριεκτικότητα και σημαντικό κέρδος σε ποιότητα λαδιού.

Χαλάει το λάδι από ελιές με παστέλλα

Ναι. Αυξάνονται η οξύτητα και τα υπεροξείδια, μειώνονται οι πολυφαινόλες και εμφανίζονται οσμές χώματος και μούχλας. Σε έντονες προσβολές το λάδι δεν πληροί τα κριτήρια του εξαιρετικού παρθένου.

Πόση παστέλλα χωράει σε εξαιρετικό παρθένο λάδι

Εξαρτάται από την ποικιλία. Σε δοκιμές η οξύτητα έμεινε κάτω από το 0,8% με 13% προσβεβλημένο καρπό σε μία ποικιλία και ως 50% σε άλλη. Για την Κορωνέικη δεν υπάρχει δημοσιευμένο όριο.

Χρειάζεται ψεκασμό την άνοιξη αν δεν φαίνεται τίποτα

Ναι, στους ελαιώνες με ιστορικό. Η μόλυνση των ανθέων γίνεται χωρίς ορατά συμπτώματα, και οι λανθάνουσες μολύνσεις υποβαθμίζουν επίσης το λάδι όταν έρθει η ωρίμανση.

Τι σχέση έχει ο δάκος με την παστέλλα

Ο δάκος τραυματίζει τον καρπό και διευκολύνει την είσοδο του μύκητα, χωρίς να είναι απαραίτητος για τη μόλυνση. Γι' αυτό η δακοκτονία περιορίζει και την παστέλλα, και τα δύο προβλήματα ανεβάζουν μαζί την οξύτητα του λαδιού.

Η ένταση της παστέλλας διαφέρει ανά περιοχή, ποικιλία, υγρασία και χρονιά, οπότε τα παραπάνω λειτουργούν ως πλαίσιο αποφάσεων και όχι ως έτοιμο πρόγραμμα για συγκεκριμένο κτήμα. Σε ελαιώνες με σοβαρή προσβολή, η απόφαση για πρόωρη συγκομιδή και για το πρόγραμμα ψεκασμών καλό είναι να παίρνεται μαζί με γεωπόνο.

Προηγούνται τα καλλιεργητικά μέτρα, δηλαδή το κλάδεμα αερισμού και η απομάκρυνση των μουμιοποιημένων καρπών. Όταν χρειαστεί ψεκασμός, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά, με τήρηση του διαστήματος ασφαλείας ως τη συγκομιδή και των οδηγιών της ετικέτας.

Πηγές

• Talhinhas P. κ.ά., Olive anthracnose, a yield and oil quality degrading disease, Molecular Plant Pathology.
• European Journal of Plant Pathology, Effect of latent and symptomatic infections by Colletotrichum godetiae on oil quality, 2022.
• Crop Protection, Percentage of anthracnose acceptable in olives for the production of extra virgin olive oil.
• PubMed, Olive anthracnose, review.