Πώς διαλέγουμε ποικιλία ελιάς για νέο ελαιώνα βήμα βήμα

Ένας ελαιώνας φυτεύεται για δεκαετίες, και η ποικιλία είναι η απόφαση που διορθώνεται πιο δύσκολα αργότερα. Στην Ελλάδα καλλιεργούνται περισσότερες από 43 ποικιλίες ελιάς, και η επιλογή για ένα συγκεκριμένο κτήμα γίνεται πιο εύκολη όταν οι έλεγχοι γίνονται με σειρά, αρχίζοντας από εκείνους που αποκλείουν ποικιλίες και καταλήγοντας σε εκείνους που διαλέγουν ανάμεσα στις υπόλοιπες.

Γέρικο ελαιόδεντρο με χοντρό, στριμμένο κορμό.

Το υψόμετρο και ο παγετός αποκλείουν πρώτα τις ευαίσθητες ποικιλίες

Η ελιά παθαίνει ζημιές κάτω από τους -7°C, και περιοχές όπου η θερμοκρασία πέφτει συχνά κάτω από τους -4 με -5°C δεν ενδείκνυνται για ελαιώνα. Η Κορωνέικη, η πιο διαδεδομένη ελαιοποιήσιμη ποικιλία, είναι ευαίσθητη στον παγετό και πάνω από τα 400 μέτρα περίπου αντικαθίσταται συνήθως από ανθεκτικότερες.

Σε ψυχρές θέσεις η επιλογή στρέφεται στην Τσουνάτη, που καλλιεργείται έως τα 1.000 μέτρα, στο Μανάκι, που συναντάται συχνά πάνω από τα 700 μέτρα, και στις ντόπιες ποικιλίες της Βόρειας Ελλάδας που αντέχουν στο ψύχος.

Ο ζεστός χειμώνας αποκλείει τις ποικιλίες με μεγάλη ανάγκη σε ψύχος

Η ελιά χρειάζεται κρύο για να ανθίσει, και οι ποικιλίες διαφέρουν πολύ σε αυτή την απαίτηση. Στην Κορωνέικη και στη Μεγαρείτικη άνθη σχηματίζονται με θερμοκρασίες έως 16°C, ενώ στην Αμφίσσης και στη Χονδρολιά Χαλκιδικής το όριο πέφτει στους 12°C, οπότε οι δύο τελευταίες δεν είναι παραγωγικές σε περιοχές με ζεστό χειμώνα, όπως τα παράλια της Κρήτης.

Ο έλεγχος αυτός λειτουργεί αντίστροφα από τον πρώτο, γιατί μια ποικιλία που αντέχει στο κρύο του Βορρά, όταν μεταφέρεται σε θερμό νότιο κτήμα, κινδυνεύει να μην ανθίσει ικανοποιητικά, κάτι που το ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ επιβεβαίωσε πειραματικά στη Μαστοειδή, ενώ η Κορωνέικη δεν επηρεάστηκε.

Το διαθέσιμο νερό χωρίζει τις ξερικές από τις ποτιστικές ποικιλίες

Στον κατάλογο του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου, η Κορωνέικη και η Χαλκιδικής χαρακτηρίζονται ανθεκτικές στην ξηρασία και η Αμφίσσης και η Τσουνάτη μέτρια ανθεκτικές, ενώ το Μανάκι και η Μεγαρείτικη έχουν μακρά παράδοση ξερικής καλλιέργειας. Στον αντίποδα, η Καλαμών, η Λιανολιά Κερκύρας και η Θρουμπολιά θέλουν εδαφική υγρασία.

Χωρίς πρόσβαση σε νερό, οι απαιτητικές ποικιλίες δίνουν μικρότερο καρπό και ασταθή παραγωγή, και στην Καλαμών ειδικά το μέγεθος του καρπού κρίνει την τιμή.

Το αλμυρό νερό περιορίζει τη Χαλκιδικής

Σε παράκτια κτήματα που ποτίζονται από γεωτρήσεις, η αλατότητα του νερού αλλάζει την κατάταξη. Η Καλαμών χαρακτηρίζεται ανθεκτική στην αλατότητα, η Αμφίσσης, η Κορωνέικη και η Μαστοειδής μέτρια ανθεκτικές και η Χαλκιδικής ευαίσθητη, οπότε μια ανάλυση του νερού πριν από τη φύτευση αποκλείει από την αρχή τις ποικιλίες που δεν θα αντέξουν.

Χωράφι με ιστορικό βερτισιλλίωσης θέλει ανθεκτική ποικιλία

Στην αξιολόγηση δέκα ποικιλιών από το ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ με τεχνητή μόλυνση, η Κορωνέικη δεν έχασε κανένα φυτό, ενώ η θνησιμότητα έφτασε το 100% στην Κοθρέικη, το 96% στη Χαλκιδικής, το 88% στη Μαστοειδή, το 84% στην Αμφίσσης και το 80% στη Μεγαρείτικη. Η βερτισιλλίωση δεν αντιμετωπίζεται χημικά στον εγκατεστημένο ελαιώνα, οπότε σε χωράφια με ιστορικό της ασθένειας ή μετά από βαμβάκι, πατάτα, τομάτα και άλλες ευπαθείς καλλιέργειες η ποικιλία επιλέγεται με κριτήριο την αντοχή.

Το προϊόν και η αγορά κρίνουν την τελική επιλογή

Ανάμεσα στις ποικιλίες που περνούν τους παραπάνω ελέγχους, η επιλογή γίνεται με βάση το προϊόν. Οι ελαιοποιήσιμες δίνουν λάδι, οι επιτραπέζιες βρώσιμες ελιές και οι μεικτές και τα δύο, ώστε ο παραγωγός να αποφασίζει στη συγκομιδή, και η κατεύθυνση αποφασίζεται με έρευνα αγοράς πριν από τη φύτευση, γιατί η αλλαγή της αργότερα έχει συνήθως μεγάλο κόστος. Στις βρώσιμες η τιμή ακολουθεί το μέγεθος, με την κλάση των 100 καρπών ανά κιλό να πληρώνεται σχεδόν τετραπλάσια από την κλάση των 350.

Μέσα σε ζώνες ΠΟΠ, οι προδιαγραφές ορίζουν ποιες ποικιλίες επιτρέπονται, όπως η Καλαμών για την Ελιά Καλαμάτας, η Χονδρολιά Χαλκιδικής και η Χαλκιδικής για τις Πράσινες Ελιές Χαλκιδικής ή το Μανάκι για την Τροιζηνία, οπότε ο κατάλογος του ΥΠΑΑΤ ελέγχεται πριν από την παραγγελία των δενδρυλλίων.

Η επικονίαση κλείνει τη λίστα

Όταν η βασική ποικιλία έχει προβλήματα αυτεπικονίασης, ο ελαιώνας χρειάζεται και δεύτερη ποικιλία για σταυρεπικονίαση, και στις περισσότερες περιπτώσεις επικονιάστρια είναι η Κορωνέικη. Το Μανάκι αντίθετα βρέθηκε αυτογόνιμο σε σύγκριση δώδεκα ελληνικών ποικιλιών και καρποφορεί και σε αμιγή φύτευση.

Ποια ποικιλία για ποια συνθήκη

Πηγές: ΣΕΔΗΚ για το ψύχος και την ανάγκη σε ψύχος. Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου για ξηρασία και αλατότητα. Markakis κ.ά., 2022, για τη βερτισιλλίωση. Άρθρα ποικιλιών του Wikifarmer.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η καλύτερη ποικιλία ελιάς για λάδι;

Η Κορωνέικη δίνει την υψηλότερη ελαιοπεριεκτικότητα ανάμεσα στις κύριες ελαιοποιήσιμες ποικιλίες και είναι η πιο διαδεδομένη στη χώρα. Σε ψυχρές θέσεις όμως είναι ευαίσθητη, και εκεί η Τσουνάτη ή το Μανάκι είναι ασφαλέστερες επιλογές.

Ποια ποικιλία ελιάς ταιριάζει στη Βόρεια Ελλάδα;

Οι ντόπιες ποικιλίες που αντέχουν εδώ και δεκαετίες στην περιοχή, όπως η Χονδρολιά Χαλκιδικής, οι ποικιλίες των Σερρών και οι ντόπιες της Πιερίας και της Βέροιας. Η ελαιοκαλλιέργεια στον Βορρά περιορίζεται κυρίως στις παραθαλάσσιες ζώνες.

Ποια ποικιλία ελιάς αντέχει στην ξηρασία;

Από τις ελληνικές, η Κορωνέικη και η Χαλκιδικής κατατάσσονται στις ανθεκτικές, ενώ το Μανάκι και η Μεγαρείτικη καλλιεργούνται παραδοσιακά ως ξερικές. Η Καλαμών, η Λιανολιά Κερκύρας και η Θρουμπολιά θέλουν εδαφική υγρασία.

Χρειάζεται δεύτερη ποικιλία για επικονίαση;

Όταν η βασική ποικιλία έχει προβλήματα αυτεπικονίασης, ναι, και στις περισσότερες περιπτώσεις επικονιάστρια είναι η Κορωνέικη. Ορισμένες ποικιλίες, όπως το Μανάκι, είναι αυτογόνιμες και καρποφορούν και σε αμιγή φύτευση.

Ποια ποικιλία διαλέγω για βρώσιμες ελιές;

Η Καλαμών για μαύρες, η Χαλκιδικής και η Χονδρολιά Χαλκιδικής για πράσινες, και η Αμφίσσης για πράσινες και μαύρες. Η Μεγαρείτικη και το Μανάκι είναι μεικτές και δίνουν και λάδι.

Κορωνέικη ή ξένη ποικιλία για πυκνή φύτευση;

Ο κλώνος Κορωνέικης I-38 έδωσε σε σύγκριση 2008 με 2014 περίπου 15% περισσότερο λάδι από την Arbequina σε υπερεντατικές γραμμικές φυτεύσεις. Σε ψυχρές περιοχές όμως η ευαισθησία της Κορωνέικης στο κρύο παραμένει ίδια, οπότε η επιλογή εξαρτάται από τη θέση του κτήματος.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.

Πηγές

• Dimassi, K., Therios, I., Balatsos, A. (1999). The blooming period and self-fruitfulness in twelve Greek and three foreign olive cultivars. Acta Horticulturae, 474, 275-278.
• Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου. Drought, World Catalogue of Olive Varieties.
• Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου. Salinity, World Catalogue of Olive Varieties.
• Koubouris, G., Limperaki, I., Darioti, M., Sergentani, C. (2019). Effects of various winter chilling regimes on flowering quality indicators of Greek olive cultivars. Biologia Plantarum, 63, 504-510.
• Markakis, E. A., Krasagakis, N., Manolikaki, I., Papadaki, A. A., Kostelenos, G., Koubouris, G. (2022). Evaluation of olive varieties resistance for sustainable management of Verticillium wilt. Sustainability, 14(15), 9342.
• Μπαρτζώκας, Ν. (2023). Ο ρόλος του ψύχους στην καρποφορία της ελιάς. Σύνδεσμος Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης.
• ΥΠΑΑΤ. Ελαιόλαδα και ελιές ΠΟΠ και ΠΓΕ, κατάλογος και προδιαγραφές.