Τι κάνουμε στον ελαιώνα πριν και μετά από τον παγετό

Στους -12°C ή χαμηλότερα κινδυνεύουν τα κύρια κλαδιά και ο κορμός της ελιάς, και ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο, όταν τα δέντρα δεν έχουν ακόμη εγκλιματιστεί στο κρύο, οπότε ένας πρώιμος παγετός μπορεί να κάνει μεγαλύτερη ζημιά από έναν βαρύτερο του Ιανουαρίου. Οι αποφάσεις που περιορίζουν τη ζημιά παίρνονται πριν από τον παγετό, και εκείνες που σώζουν το δέντρο μετά από αυτόν θέλουν υπομονή.

Φύλλωμα ελιάς καλυμμένο με πάγο, με χιόνι στο έδαφος.

Πριν από τον παγετό η θέση και η κόμη κρίνουν τη ζημιά

Ο κρύος αέρας κατεβαίνει στα χαμηλά σημεία, οπότε τα δέντρα στα βυθίσματα του κτήματος παγώνουν συνήθως περισσότερο από εκείνα στις πλαγιές, και σε βορινή, ανεμόπληκτη έκθεση η ελιά δεν καλλιεργείται πάνω από τα 300 μέτρα. Σε έναν υπάρχοντα ελαιώνα η θέση δεν αλλάζει, αλλάζει όμως η κόμη, αφού τα δέντρα με μέτρια πυκνή κόμη αντέχουν καλύτερα και το αραίωμα των πυκνών κομών βελτιώνει την αντοχή στο κρύο.

Ο χρόνος του κλαδέματος έχει εξίσου σημασία. Το κλάδεμα στην ξηρή περίοδο, προς το τέλος της άνοιξης, μειώνει τον κίνδυνο ζημιάς από το ψύχος και αφήνει τις πληγές να επουλωθούν πριν από την περίοδο μολύνσεων, οπότε το αυστηρό κλάδεμα λίγο πριν από τον χειμώνα αφήνει το δέντρο εκτεθειμένο. Για την εργασία, τα κλαδευτικά με καθαρή κοπή αφήνουν μικρότερες πληγές.

Η ζημιά διαφέρει ακόμη και ανάμεσα σε δέντρα του ίδιου ελαιώνα ανάλογα με τη θρεπτική τους κατάσταση, γι' αυτό η λίπανση του φθινοπώρου γίνεται με βάση ανάλυση εδάφους και φύλλων και όχι με πρόσθετο άζωτο που σπρώχνει νέα, ευαίσθητη βλάστηση. Το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου αναφέρει την άρδευση και τους ανεμιστήρες ανάμεσα στα μέσα άμεσης προστασίας από τον παγετό.

Οι νέες φυτεύσεις κινδυνεύουν περισσότερο

Οι νεαροί ιστοί είναι πολύ πιο ευαίσθητοι στον παγετό από τους παλιούς, οπότε ένα δενδρύλλιο ενός ή δύο ετών χάνει εύκολα ολόκληρο το υπέργειο τμήμα σε θερμοκρασία που ένα ενήλικο δέντρο αντέχει. Σε ψυχρές θέσεις η επιλογή της ποικιλίας είναι η πρώτη άμυνα, και οι ποικιλίες ελιάς που αντέχουν στο ψύχος διαφέρουν αρκετά μεταξύ τους.

Μετά τον παγετό το κλάδεμα περιμένει

Οι συστάσεις του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας για δέντρα που χτυπήθηκαν από παγετό είναι να αναβληθεί το κλάδεμα έως ότου φανεί η έκταση της ζημιάς. Τις πρώτες εβδομάδες δεν φαίνεται ποια κλαδιά θα ξαναβλαστήσουν, και ένα πρόωρο κλάδεμα αφαιρεί ζωντανό ξύλο και ανοίγει νέες πληγές. Η ίδια λογική ισχύει για το κλάδεμα αποκατάστασης μετά από παγετό, που γίνεται όταν η βλάστηση της άνοιξης δείξει πού σταματά το νεκρό ξύλο.

Ελαιόδεντρα λυγισμένα από το βάρος του χιονιού.

Οι πληγές του παγετού ανοίγουν δρόμο στην καρκίνωση

Το βακτήριο της καρκίνωσης μπαίνει στο δέντρο από τις ουλές των φύλλων, από τις πληγές του κλαδέματος και από τις ρωγμές που προκαλεί ο παγετός ή το χαλάζι, και ο έντονος παγετός αυξάνει τη σοβαρότητα της ασθένειας ακόμη και σε περιοχές με λίγες βροχές. Γι' αυτό η σύσταση για τα δέντρα που χτυπήθηκαν είναι ψεκασμός για την πρόληψη της καρκίνωσης, και τα σκευάσματα χαλκού, που θα βρείτε στα μυκητοκτόνα, είναι τα βασικά μέσα προστασίας των πληγών.

Περισσότερα για τα συμπτώματα και τον κύκλο της ασθένειας συγκεντρώνει το άρθρο για την καρκίνωση της ελιάς.

Ο παγωμένος καρπός πηγαίνει μόνο για λάδι

Στους -2 με -4°C για μία ώρα ο ελαιόκαρπος συρρικνώνεται μόνιμα, με τον πράσινο καρπό να είναι πιο ευαίσθητος από τον μαύρο και να παίρνει καφέ χρώμα. Οι παγωμένοι καρποί, πράσινοι ή μαύροι, είναι ακατάλληλοι για κονσερβοποίηση και μπορούν να πάνε μόνο στο ελαιοτριβείο, οπότε σε ποικιλίες για βρώση ένας πρώιμος παγετός αλλάζει τον προορισμό όλης της σοδειάς που βρίσκεται ακόμη στο δέντρο.

Νερό και λίπασμα μετά τον παγετό σε μετρημένες ποσότητες

Το δέντρο που χτυπήθηκε ποτίζεται επαρκώς αλλά όχι υπερβολικά και λιπαίνεται όσο χρειάζεται για να ξαναβλαστήσει, χωρίς υπερβολές που θα έδιναν ζωηρή αλλά αδύναμη βλάστηση. Τα λιπάσματα της άνοιξης επιλέγονται με βάση ανάλυση, γιατί ένα δέντρο με απώλεια φυλλώματος έχει διαφορετικές ανάγκες από ένα υγιές.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο κρύο αντέχει η ελιά;

Ζημιές αρχίζουν κάτω από τους -7°C, και στους -12°C κινδυνεύουν κλαδιά και κορμός. Όταν η θερμοκρασία πέφτει σταδιακά και το δέντρο έχει εγκλιματιστεί, μπορεί να αντέξει έως τους -12°C χωρίς ζημιά, ενώ ένας πρώιμος παγετός του Νοεμβρίου βρίσκει το δέντρο πιο ευάλωτο.

Πότε κλαδεύω την ελιά μετά από παγετό;

Όταν φανεί η έκταση της ζημιάς, συνήθως με τη βλάστηση της άνοιξης. Το πρόωρο κλάδεμα αφαιρεί ξύλο που μπορεί να ξαναβλαστήσει και ανοίγει νέες πληγές για την καρκίνωση.

Χρειάζεται ψεκασμός με χαλκό μετά τον παγετό;

Το βακτήριο της καρκίνωσης μπαίνει εύκολα από τις ρωγμές του παγετού, και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας συστήνει ψεκασμό για πρόληψη στα δέντρα που χτυπήθηκαν. Η επιλογή σκευάσματος και δόσης γίνεται με βάση την ετικέτα και τη γνώμη γεωπόνου.

Μπορούν οι παγωμένες ελιές να γίνουν βρώσιμες;

Όχι. Ο παγωμένος καρπός συρρικνώνεται μόνιμα και είναι ακατάλληλος για κονσερβοποίηση, μπορεί όμως να ελαιοποιηθεί.

Ποιες ποικιλίες ελιάς αντέχουν καλύτερα στον παγετό;

Από τις ξένες, το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου αναφέρει την Picual, την Cornicabra και τη Leccino. Από τις ελληνικές ξεχωρίζουν η Τσουνάτη, οι ντόπιες ποικιλίες της Βόρειας Ελλάδας και η Χονδρολιά Χαλκιδικής, ενώ η Κορωνέικη είναι ευαίσθητη.

Γιατί ο παγετός του Νοεμβρίου κάνει μεγαλύτερη ζημιά;

Επειδή τα δέντρα δεν έχουν ακόμη εγκλιματιστεί στο κρύο. Μετά από σταδιακή έκθεση σε χαμηλές θερμοκρασίες το φθινόπωρο, οι ιστοί αντέχουν χαμηλότερες θερμοκρασίες.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.

Πηγές

• Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου. Frost, World Catalogue of Olive Varieties.
• Μπαρτζώκας, Ν. (2023). Ο ρόλος του ψύχους στην καρποφορία της ελιάς. Σύνδεσμος Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης.
• UC Statewide IPM Program. Olive knot, Pest Notes. University of California Agriculture and Natural Resources.
• University of California Cooperative Extension. Olive knot, control and recommendations for freeze damaged trees.
• University of California, Davis. Olive knot, effect of copper sprays, defoliation and rainfall.