Η καινοτομία ως μοχλός ανάπτυξης της πρωτογενούς παραγωγής

Από το 26ο τεύχος του περιοδικού «Επί Γης» της Τράπεζας Πειραιώς, με θέμα «Καινοτομία: Κινητήρια δύναμη για την ανάπτυξη του αγροτικού τομέα» 

Γράφει ο Άλκης Αλεξάνδρου, Γενικός Διευθυντής Αγροτικής Τραπεζικής, Πειραιώς

Η καινοτομία σε όλη την αλυσίδα αξίας

Αισθητήρες υγρασίας, drones, ρομποτικά συστήματα συγκομιδής, νέες καλλιεργητικές πρακτικές, νέες μέθοδοι παραγωγής, τρόφιμα υψηλής διατροφικής αξίας, τεχνικές που μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, νέες μορφές οργάνωσης παραγωγών είναι μερικές από το πλήθος των καινοτομιών που βλέπουμε να ξεδιπλώνονται στην αγροτική παραγωγή.

Η καλύτερη και πιο πρακτική λύση σε οποιοδήποτε πρόβλημα εντοπίζεται στην αγροτική παραγωγή, φαίνεται να κερδίζει συνεχώς έδαφος, καθώς ο τελικός στόχος είναι η μείωση του κόστους παραγωγής και η ανάπτυξη ανταγωνιστικών προϊόντων προς όφελος των παραγωγών και γενικότερα της ελληνικής οικονομίας.

Η κλιματική κρίση και οι αυξανόμενες απαιτήσεις των καταναλωτών για πιο υγιεινή διατροφή αποτελούν τις βασικές αιτίες αναζήτησης λύσεων ενίσχυσης της παραγωγικότητας και της βιωσιμότητας. Η εξέλιξη της τεχνολογίας δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ενδυνάμωση της ελληνικής αγροτικής παραγωγής.

Βέβαια, η καινοτομία δεν περιορίζεται στην τεχνολογική διάσταση. Εκτείνεται σε κοινωνικές και οργανωτικές μορφές, στη μεταποίηση, στην εμπορία και τη διαχείριση των πόρων, καλύπτοντας ολόκληρη την αλυσίδα αξίας από το χωράφι έως το ράφι. Στον αγροδιατροφικό τομέα μπορεί να εφαρμοστεί από την εισαγωγή νέων ποικιλιών ακόμα και από το παρελθόν για την αναζήτηση των «χαμένων γεύσεων», την εφαρμογή πιο φιλικών και ασφαλών μεθόδων καλλιέργειας ή εκτροφής μέχρι τη μεταποίηση και την τυποποίηση του τελικού προϊόντος. Σε κάθε περίπτωση, ο στόχος είναι η εισαγωγή νέων ή σημαντικά βελτιωμένων τεχνολογιών, διαδικασιών, προϊόντων ή συστημάτων οργάνωσης, που αυξάνουν την αποδοτικότητα, βελτιώνουν την ποιότητα, μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και ενισχύουν τη βιωσιμότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τα Προγράμματα Αγροτικής Ανάπτυξης, δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην προώθηση της καινοτομίας και τη διάχυση της γνώσης. Βασικός στόχος των στρατηγικών αυτών είναι η αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και η βελτίωση της βιωσιμότητας της γεωργίας. Η Πειραιώς είναι συνοδοιπόρος και υποστηρικτής στην προσπάθεια ανάδειξης των καινοτόμων και βιώσιμων αγροτικών εκμεταλλεύσεων.

Τεχνολογικός μετασχηματισμός

Τα τελευταία χρόνια, η ψηφιακή γεωργία αποτελεί την πιο διακριτή μορφή καινοτομίας. Οι τεχνολογίες γεωργίας ακριβείας, που βασίζονται σε αισθητήρες εδάφους, δορυφορικές εικόνες, drones, μετεωρολογικούς σταθμούς και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, επιτρέπουν την ακριβή διαχείριση του νερού, των θρεπτικών στοιχείων και των φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Αυτή η προσέγγιση ελαχιστοποιεί σπατάλες, μειώνει το κόστος και αφήνει θετικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ενώ ταυτόχρονα αυξάνει την παραγωγικότητα και την ποιότητα των προϊόντων.

Αν η ψηφιακή επανάσταση συνδυαστεί με τη βιοτεχνολογία, τότε ξετυλίγεται πλήθος νέων δυνατοτήτων, όπως ανάπτυξη ανθεκτικών ποικιλιών, χρήση βιολογικών σκευασμάτων, εμβιομηχανικές λύσεις για θρέψη και φυτοπροστασία, καθώς και βελτιωμένες καλλιεργητικές τεχνικές. Δεδομένα, τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία πιο αποδοτικών και ανθεκτικών συστημάτων παραγωγής.

Επιπλέον, η ρομποτική γεωργία με ρομπότ συγκομιδής, ζιζανιοκτονίας και αυτοματοποιημένα συστήματα άρδευσης ενισχύει τη βιωσιμότητα της παραγωγής σε ένα περιβάλλον, όπου το ανθρώπινο δυναμικό στον πρωτογενή τομέα μειώνεται συνεχώς.

Ορθολογική διαχείριση και βιωσιμότητα

Η ορθολογική διαχείριση αποτελεί κρίσιμο παράγοντα της σύγχρονης αγροτικής ανάπτυξης. Καινοτόμες πρακτικές, που μειώνουν την κατανάλωση εισροών, προστατεύουν το έδαφος, εξοικονομούν νερό και ενισχύουν τη βιοποικιλότητα καθίστανται απαραίτητες. Τέτοιες πρακτικές περιλαμβάνουν τη γεωργία συντηρήσεως, τη χρήση εδαφοβελτιωτικών οργανικών υλικών, την κομποστοποίηση, τις αναγεννητικές μεθόδους καλλιέργειας και τις πολυκαλλιέργειες. Η μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέσα στις εκμεταλλεύσεις, όπως φωτοβολταϊκά, συστήματα ενεργειακής αυτονομίας και αγρο-φωτοβολταϊκά, ενισχύει τόσο τη μείωση του κόστους όσο και το οικολογικό αποτύπωμα της παραγωγής. Στο ίδιο πλαίσιο, η κυκλική οικονομία βρίσκει ευρεία εφαρμογή μέσω της αξιοποίησης υποπροϊόντων, όπως η χρήση γεωργικών αποβλήτων για παραγωγή ενέργειας ή εδαφοβελτιωτικών.

Θερμοκηπιακή καλλιέργεια ως απάντηση στην κλιματική κρίση

Η πιο ενδεικτική περίπτωση καλλιεργητικής πρακτικής που συνδυάζει την ψηφιακή γεωργία, τη βιοτεχνολογία και τη βιωσιμότητα είναι η θερμοκηπιακή καλλιέργεια. Η κλιματική αλλαγή μας στρέφει στη γεωργία με προβλεπόμενες συνθήκες, δηλαδή καλλιέργειες, στις οποίες ο αγρότης έχει τον πλήρη έλεγχο των συνθηκών παραγωγής. Κι αυτό μπορεί να καταστεί εφικτό μέσα σε ένα ελεγχόμενο, με τη βοήθεια της «έξυπνης γεωργίας», περιβάλλον. Τις θερμοκηπιακές καλλιέργειες θεωρεί και η Πειραιώς ως απάντηση στην κλιματική κρίση. Πλέον, επιβάλλονται: ο μετασχηματισμός της αγροτικής εκμετάλλευσης, η ασφαλής καλλιέργεια χαμηλού κινδύνου και υψηλής προστασίας, με στόχο τη βιωσιμότητα των φυσικών πόρων και της αειφόρου παραγωγής, καθώς και του αγροτικού εισοδήματος.

Μοντέλα συνεργασίας

Καθοριστικής σημασίας, όμως, είναι και οι αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης της παραγωγής. Νέα συλλογικά σχήματα, όπως ομάδες παραγωγών, αγροτικοί συνεταιρισμοί νέας γενιάς και συμβολαιακή γεωργία, επιτρέπουν τη μείωση του κόστους, τη βελτίωση της διαπραγματευτικής ισχύος και την ταχύτερη υιοθέτηση καινοτομιών. Με τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα επιδιώκεται η καλύτερη διαχείριση των κινδύνων της γεωργίας και η ευθυγράμμιση της ανάγκης για αποδοτικές επενδύσεις. Για την ανάπτυξη και τη διάδοση καινοτόμων δράσεων στον αγροδιατροφικό τομέα είναι απαραίτητοι όλοι οι «κρίκοι» της αγροδιατροφικής αλυσίδας. Η δημιουργία συνεργασιών μεταξύ παραγωγών, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, μεταποιητικών επιχειρήσεων, φορέων καταναλωτών και πολιτείας είναι το επόμενο βήμα για το άνοιγμα νέων δρόμων στην ελληνική γεωργία.

Τρόφιμα υψηλής αξίας και οι «χαμένες γεύσεις»

Η κορωνίδα μιας καινοτόμου καλλιέργειας είναι το προϊόν που παράγει. Τα τρόφιμα υψηλής διατροφικής αξίας είναι το ζητούμενο της εποχής από τον καταναλωτή. Κι εδώ έρχεται η αναζήτηση των «χαμένων γεύσεων». Ποικιλίες που χάθηκαν στο χρόνο και οι οποίες εντοπίζονται σε όλη την Ευρώπη, με κίνητρο την ικανοποίηση των καταναλωτών και σκοπό την προστασία της ανθρώπινης υγείας. Σε μια παγκοσμιοποιημένη αγορά, η διαφοροποίηση των προϊόντων είναι κρίσιμη. Νέα προϊόντα υψηλής διατροφικής αξίας, λειτουργικά τρόφιμα, προϊόντα βιολογικής καλλιέργειας, καθώς και μεταποιημένα προϊόντα που στηρίζονται σε ελληνικές ποικιλίες και τοπικούς πόρους, δημιουργούν νέες αγορές και αναβαθμίζουν την ελληνική αγροδιατροφική ταυτότητα.

Η καινοτομία είναι η γέφυρα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον. Αποτελεί ουσιώδη παράγοντα ανάπτυξης των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και των αγροτικών επιχειρήσεων. Με την καινοτομία αντιμετωπίζονται τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής γεωργίας και γίνονται τα βήματα για τη ζητούμενη αύξηση της παραγωγικότητας, την απαραίτητη αύξηση του γεωργικού εισοδήματος και την υποχρεωτική μείωση της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης της γεωργικής δραστηριότητας.