Πώς γίνεται σωστά η εναλλαγή δραστικών ουσιών

Ένας παραγωγός που ψεκάζει διαδοχικά με τρία διαφορετικά εμπορικά σκευάσματα θεωρεί εύλογα ότι κάνει εναλλαγή. Αν όμως και τα τρία ανήκουν στην ίδια ομάδα τρόπου δράσης, ο πληθυσμός του εχθρού δέχτηκε την ίδια πίεση τρεις φορές στη σειρά, και τα άτομα που επιβίωσαν είναι εκείνα που φέρουν τον μηχανισμό ανθεκτικότητας.

Η εναλλαγή κρίνεται από τον τρόπο δράσης, όχι από το όνομα στη σακούλα.

Τι σημαίνει τρόπος δράσης

Ο τρόπος δράσης περιγράφει πού και πώς επεμβαίνει η δραστική ουσία μέσα στον οργανισμό-στόχο, δηλαδή ποιο ένζυμο αναστέλλει, ποιον υποδοχέα δεσμεύει ή ποια βιοχημική διεργασία διακόπτει. Δύο δραστικές που μοιράζονται τον ίδιο τρόπο δράσης χτυπούν επομένως το ίδιο ακριβώς σημείο, οπότε αν ο πληθυσμός αναπτύξει μηχανισμό που το προστατεύει, γίνεται ανθεκτικός και στις δύο ταυτόχρονα, ακόμη κι αν χημικά δεν έχουν καμία μεταξύ τους σχέση. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται διασταυρούμενη ανθεκτικότητα και είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο δημιουργήθηκαν οι κωδικοί.

Οι τρεις επιτροπές

Την ταξινόμηση των δραστικών ουσιών με βάση τον τρόπο δράσης την αναλαμβάνουν τρεις διεθνείς επιτροπές, μία για κάθε κατηγορία σκευασμάτων. Τα εντομοκτόνα και τα ακαρεοκτόνα τα καλύπτει η IRAC, με σύστημα που περιλαμβάνει σήμερα πάνω από είκοσι πέντε τρόπους δράσης και τουλάχιστον πενήντα πέντε χημικές ομάδες, ενώ οι πρόσφατες εκδόσεις του έχουν επεκταθεί και στα νηματωδοκτόνα. Τα μυκητοκτόνα τα ταξινομεί η FRAC και τα ζιζανιοκτόνα η HRAC, η οποία μετέβη πρόσφατα από γράμματα σε αριθμούς, οπότε για ένα διάστημα θα συναντάτε σε αρκετές ετικέτες και τα δύο συστήματα μαζί.

Οι κατάλογοι και των τριών είναι ελεύθερα προσβάσιμοι, ενώ οι τρεις εφαρμογές τους έχουν πλέον ενοποιηθεί σε μία για κινητά, γεγονός που διευκολύνει την αναζήτηση του κωδικού στο ίδιο το χωράφι.

Ο κωδικός ισχύει μόνο μέσα στην κατηγορία του

Ο αριθμός της ομάδας είναι ειδικός για κάθε τύπο σκευάσματος, κάτι που δημιουργεί σοβαρή σύγχυση όταν αγνοείται. Η Ομάδα 1 των εντομοκτόνων δεν έχει καμία σχέση με την Ομάδα 1 των ζιζανιοκτόνων ή των μυκητοκτόνων, καθώς πρόκειται για τρία εντελώς ανεξάρτητα συστήματα αρίθμησης. Η σύγκριση γίνεται επομένως πάντα μέσα στην ίδια κατηγορία, ένα εντομοκτόνο με εντομοκτόνο και ένα μυκητοκτόνο με μυκητοκτόνο.

Η εναλλαγή στηρίζεται στους αριθμούς

Η IRAC το διατυπώνει ρητά, ότι οι εναλλαγές για τη διαχείριση της ανθεκτικότητας βασίζονται αποκλειστικά στις αριθμημένες ομάδες τρόπου δράσης. Τα γράμματα που ακολουθούν ορισμένους αριθμούς, όπως στο 4A ή στο 3A, δηλώνουν απλώς χημική υποομάδα μέσα στην ίδια ομάδα δράσης και δεν χρησιμεύουν για εναλλαγή, αφού δύο σκευάσματα 4A και 4C πιέζουν το ίδιο σημείο. Όταν πάλι ο τρόπος δράσης μιας ουσίας παραμένει άγνωστος ή αμφιλεγόμενος, η ουσία κατατάσσεται προσωρινά στην ομάδα UN μέχρι να προκύψουν επαρκή δεδομένα.

Πού βρίσκεται ο κωδικός στην ετικέτα

Τον κωδικό θα τον βρείτε συνήθως στην ενότητα της ετικέτας που αφορά τη διαχείριση ανθεκτικότητας, με διατύπωση του τύπου ότι το προϊόν ανήκει στην ομάδα τάδε, ενώ στις νεότερες συσκευασίες αναγράφεται και σε ξεχωριστό πλαίσιο στην επάνω πλευρά, μαζί με την κατηγορία του σκευάσματος. Σε αυξανόμενο αριθμό χωρών η αναγραφή αυτή έχει γίνει υποχρεωτική, και όταν δεν την εντοπίζετε, αρκεί να αναζητήσετε τη δραστική ουσία στον κατάλογο της αντίστοιχης επιτροπής.

Ο βασικός κανόνας

Κάθε πρόγραμμα διαχείρισης στηρίζεται σε μία αρχή, ότι διαδοχικές γενιές του εχθρού δεν αντιμετωπίζονται με σκευάσματα της ίδιας ομάδας. Ο τρόπος που εφαρμόζεται όμως αλλάζει ανάλογα με τη βιολογία του συγκεκριμένου εχθρού.

Όταν πρόκειται για είδη με πολλές γενιές τον χρόνο, όπως ο δάκος της ελιάς, η καρπόκαψα των μηλοειδών ή η ευδεμίδα του αμπελιού, η εναλλαγή πρέπει να γίνεται μέσα στην ίδια καλλιεργητική περίοδο, από γενιά σε γενιά. Αντίθετα, σε είδη που ολοκληρώνουν μία μόνο γενιά ετησίως, η εναλλαγή μετατίθεται από χρονιά σε χρονιά.

Το παράθυρο εφαρμογής

Ως παράθυρο εφαρμογής ορίζεται το διάστημα υπολειμματικής δράσης που καλύπτει μία εφαρμογή ή μια σειρά διαδοχικών εφαρμογών από την ίδια ομάδα, ή εναλλακτικά η διάρκεια μιας γενιάς του εντόμου. Όταν η διάρκεια αυτή δεν είναι γνωστή, χρησιμοποιείται προσεγγιστικά διάστημα τριάντα ημερών.

Μέσα στο ίδιο παράθυρο επιτρέπονται περισσότερες από μία εφαρμογές της ίδιας ομάδας, με τη σύσταση να μην ξεπερνούν τις δύο, το επόμενο όμως καλύπτεται υποχρεωτικά από διαφορετική. Έτσι προκύπτει η λογική των μπλοκ, με δύο ψεκασμούς της ομάδας Α μέσα στην ίδια γενιά, δύο ψεκασμούς της ομάδας Β στην επόμενη, και ούτω καθεξής.

Πότε η εναλλαγή δεν αρκεί

Υπάρχουν δύο καταστάσεις όπου η εναλλαγή από μόνη της δεν επαρκεί, και αξίζει να τις γνωρίζετε.

Η πρώτη αφορά τη μεταβολική ανθεκτικότητα. Ορισμένοι μηχανισμοί δεν προστατεύουν ένα συγκεκριμένο σημείο δράσης, αλλά επιταχύνουν την αποδόμηση της δραστικής μέσα στον ίδιο τον οργανισμό, με αποτέλεσμα να δίνουν διασταυρούμενη ανθεκτικότητα ακόμη και ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες. Όπου έχει καταγραφεί τέτοιο φαινόμενο, το πρόγραμμα προσαρμόζεται ανάλογα.

Η δεύτερη αφορά την υποδοσολογία, δηλαδή την εφαρμογή μικρότερης δόσης από αυτή της ετικέτας. Κάθε τέτοιος ψεκασμός αφήνει επιζώντες και επιταχύνει την επιλογή ανθεκτικών ατόμων, όσο σωστά και αν γίνεται η εναλλαγή των ομάδων.

Τα μείγματα

Ο συνδυασμός δύο δραστικών με διαφορετικό τρόπο δράσης στο ίδιο ψεκαστικό διάλυμα αποτελεί επίσης εργαλείο διαχείρισης, καθώς ένα άτομο πρέπει να φέρει ταυτόχρονα δύο μηχανισμούς ανθεκτικότητας για να επιβιώσει.

Δύο προϋποθέσεις όμως πρέπει να ισχύουν. Και οι δύο δραστικές να είναι αποτελεσματικές έναντι του συγκεκριμένου εχθρού στις δόσεις που εφαρμόζονται, και ο συνδυασμός να επιτρέπεται από τις ετικέτες.

Το μείγμα δεν υποκαθιστά την εναλλαγή. Λειτουργεί συμπληρωματικά μέσα σε ένα πρόγραμμα που εξακολουθεί να αλλάζει ομάδες ανάμεσα στις γενιές.

Πώς χτίζεται το πρόγραμμα της χρονιάς

Ξεκινάμε καταγράφοντας τους ψεκασμούς της περασμένης χρονιάς με τον κωδικό ομάδας του καθενός και όχι με το εμπορικό όνομα, ώστε να φανεί αν υπήρξαν επαναλήψεις που δεν είχαμε αντιληφθεί. Στη συνέχεια εντοπίζουμε πόσες γενιές έχει ο κάθε εχθρός στην περιοχή μας, πληροφορία που δίνουν τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.

Έχοντας αυτά τα δύο, αντιστοιχίζουμε μία ομάδα ανά γενιά, φροντίζοντας να μην επαναλαμβάνεται η ίδια σε διαδοχικές γενιές ούτε στην ίδια θέση με την προηγούμενη χρονιά. Τέλος ελέγχουμε τους χρόνους αναμονής, γιατί προς το τέλος της περιόδου οι επιλογές στενεύουν και το πρόγραμμα πρέπει να έχει αφήσει διαθέσιμες ομάδες για τις τελευταίες επεμβάσεις.

Το ημερολόγιο εφαρμογών, το οποίο τηρείται ούτως ή άλλως ως υποχρέωση, γίνεται έτσι και εργαλείο σχεδιασμού, αρκεί να καταγράφεται σε αυτό και ο κωδικός ομάδας δίπλα σε κάθε επέμβαση.

Συχνές ερωτήσεις

Τι σημαίνει εναλλαγή δραστικών; Σημαίνει αλλαγή τρόπου δράσης ανάμεσα σε διαδοχικές επεμβάσεις, όχι αλλαγή εμπορικού ονόματος. Δύο διαφορετικά σκευάσματα μπορεί να ανήκουν στην ίδια ομάδα και να πιέζουν το ίδιο σημείο.

Τι είναι οι κωδικοί IRAC, FRAC και HRAC; Αριθμοί ομάδας που δηλώνουν τον τρόπο δράσης. Το IRAC αφορά εντομοκτόνα και ακαρεοκτόνα, το FRAC μυκητοκτόνα και το HRAC ζιζανιοκτόνα.

Η Ομάδα 1 σημαίνει το ίδιο σε όλες τις κατηγορίες; Όχι. Πρόκειται για τρία ανεξάρτητα συστήματα. Η Ομάδα 1 των εντομοκτόνων δεν σχετίζεται με την Ομάδα 1 των ζιζανιοκτόνων ή των μυκητοκτόνων.

Τι σημαίνουν τα γράμματα δίπλα στον αριθμό; Δηλώνουν χημική υποομάδα μέσα στην ίδια ομάδα δράσης. Δύο σκευάσματα 4A και 4C έχουν τον ίδιο τρόπο δράσης, οπότε η εναλλαγή μεταξύ τους δεν προσφέρει κάτι. Η εναλλαγή στηρίζεται μόνο στους αριθμούς.

Πόσες φορές μπορώ να χρησιμοποιήσω την ίδια ομάδα; Μέσα στο ίδιο παράθυρο εφαρμογής, δηλαδή στην ίδια γενιά του εχθρού, συνιστάται να μην ξεπερνιούνται οι δύο εφαρμογές. Η επόμενη γενιά αντιμετωπίζεται με διαφορετική ομάδα.

Πού βρίσκω τον κωδικό; Στην ενότητα διαχείρισης ανθεκτικότητας της ετικέτας ή σε πλαίσιο στην επάνω πλευρά της συσκευασίας. Εναλλακτικά, αναζητείται η δραστική ουσία στους ηλεκτρονικούς καταλόγους των τριών επιτροπών.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι κωδικοί ομάδας και οι συστάσεις διαχείρισης ανθεκτικότητας ενημερώνονται περιοδικά από τις αρμόδιες επιτροπές, οπότε η ισχύουσα κατάταξη ελέγχεται στους επίσημους καταλόγους τους. Η ετικέτα κάθε σκευάσματος υπερισχύει ως προς τον μέγιστο αριθμό εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο, τα μεσοδιαστήματα και τους χρόνους αναμονής. Ο σχεδιασμός του προγράμματος φυτοπροστασίας γίνεται σε συνεργασία με γεωπόνο και με βάση τα κατά τόπους δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων. Χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Πηγές

• Insecticide Resistance Action Committee. Mode of Action Classification Scheme.
• Insecticide Resistance Action Committee. Mode of Action, Classification Online.
• CropLife International. Mode of Action Labelling Guidance.
• Sparks, T. C. & Nauen, R. IRAC, Mode of action classification and insecticide resistance management. Pesticide Biochemistry and Physiology.
• Michigan State University Extension. IRAC codes help in insecticide resistance management.
• University of Florida IFAS Extension. Pesticide Mode of Action Classification, Understanding Resistance Action Committees.