Τι είναι οι διαβρέκτες και πότε τους χρειαζόμαστε

Το ψεκαστικό υγρό που φτάνει σε ένα φύλλο βρίσκει μια επιφάνεια φτιαγμένη να απωθεί το νερό. Η κηρώδης εφυμενίδα κάνει τη σταγόνα να συσπειρώνεται και να κυλά, ιδίως σε σκληρόφυλλα είδη όπως η ελιά και τα εσπεριδοειδή. Ο διαβρέκτης υπάρχει για να αλλάξει αυτή τη συμπεριφορά.

Δεν πρόκειται όμως για αδρανή προσθήκη. Πάνω από ορισμένες συγκεντρώσεις, ο διαβρέκτης βλάπτει τον ίδιο τον ιστό που υποτίθεται ότι εξυπηρετεί.

Πώς δρα ο διαβρέκτης

Ο διαβρέκτης μειώνει την επιφανειακή τάση του ψεκαστικού υγρού. Η σταγόνα παύει να συγκρατείται σε σφαιρικό σχήμα, απλώνεται και καλύπτει μεγαλύτερη επιφάνεια.

Κερδίζουμε έτσι σε δύο σημεία. Αυξάνεται η επιφάνεια επαφής ανάμεσα στο σκεύασμα και το φύλλο, και μειώνεται η απορροή, δηλαδή το ποσοστό του υγρού που κυλά και καταλήγει στο έδαφος.

Στη διεθνή ορολογία οι διαβρέκτες ανήκουν στις επιφανειοδραστικές ουσίες, όρο που συναντάτε συχνά και στις ελληνικές ετικέτες.

Ποιοι τύποι κυκλοφορούν

Μη ιοντικοί: Οι πιο διαδεδομένοι στη γεωργία. Δεν φέρουν ηλεκτρικό φορτίο, έχουν συγγένεια με τις κηρώδεις επιφάνειες και συνδυάζονται εύκολα με τα περισσότερα σκευάσματα. Στις ελληνικές ετικέτες εμφανίζονται συχνά ως αιθοξυλιωμένες αλκοόλες.

Κατιονικοί: Χρησιμοποιούνται λιγότερο. Οι αιθοξυλιωμένες λιπαρές αμίνες συνδυάζονται ενίοτε με γλυφοσάτη.

Οργανοπυριτικοί: Η ξεχωριστή περίπτωση, με ιδιότητες που απαιτούν προσοχή και αναλύονται παρακάτω.

Τα οργανοπυριτικά και το όριο του 0,1%

Τα οργανοπυριτικά μειώνουν την επιφανειακή τάση πολύ περισσότερο από κάθε άλλη κατηγορία, γι' αυτό ονομάζονται και υπερδιαβρέκτες. Η σταγόνα απλώνεται δραματικά και σχηματίζει λεπτή συνεχή μεμβράνη.

Υπάρχει όμως ένα κατώφλι πάνω από το οποίο αλλάζει ο ίδιος ο μηχανισμός εισόδου στο φυτό. Σε συγκεντρώσεις πάνω από 0,1% τα οργανοπυριτικά μεταφέρουν τη δραστική μέσα από τα στομάτια, φαινόμενο γνωστό ως στοματική πλημμύρα, το οποίο προκαλεί συχνά ζημιά στον φυλλικό ιστό.

Κάτω από αυτό το όριο, η παθητική διάχυση μέσω της εφυμενίδας παραμένει ουσιαστικά ο μοναδικός μηχανισμός απορρόφησης.

Κυκλοφορούν δύο τύποι. Τα πολυαιθερικά είναι υδατοδιαλυτά και χρησιμοποιούνται στα κοινά ψεκαστικά διαλύματα. Τα αλκυλικά είναι ελαιοδιαλυτά και ταιριάζουν σε ελαιώδεις ψεκασμούς, όπως οι χειμερινοί και οι θερινοί πολτοί.

Ποιες ουσίες βλάπτουν την εφυμενίδα

Ορισμένες κατηγορίες χαρακτηρίζονται στη βιβλιογραφία ως ιδιαίτερα επιθετικές προς την εφυμενίδα.

Τα εστεροποιημένα φυτικά έλαια, τα συμπυκνωμένα ορυκτέλαια και οι επιφανειοδραστικές ουσίες τύπου ταλλαμίνης βλάπτουν σοβαρά τον κηρώδη ιστό. Το ίδιο ισχύει και για τους περισσότερους απλούς διαβρέκτες όταν εφαρμόζονται σε υψηλές συγκεντρώσεις.

Στις δόσεις της ετικέτας ή χαμηλότερα, τα εγκεκριμένα σκευάσματα σπάνια προκαλούν φυτοτοξικότητα. Το πρόβλημα προκύπτει από την υπέρβαση της δόσης, με τη λογική ότι περισσότερο σημαίνει καλύτερο.

Πότε αποδίδει πραγματικά

Ο διαβρέκτης δικαιολογείται σε συγκεκριμένες καταστάσεις.

Σε σκληρόφυλλα και κηρώδη είδη, όπως η ελιά, τα εσπεριδοειδή, το λάχανο και το κρεμμύδι, όπου η σταγόνα δεν απλώνεται μόνη της.

Σε επιφάνειες με χνοασμό, όπου η σταγόνα στηρίζεται πάνω στα τριχίδια και δεν αγγίζει καν το φύλλο.

Σε ψεκασμούς χαμηλού όγκου, όπου η κάθε σταγόνα πρέπει να καλύψει μεγαλύτερη επιφάνεια.

Σε καλλιέργειες με λεία φύλλα, σε υψηλούς όγκους ψεκασμού και σε σκευάσματα που ήδη περιέχουν επιφανειοδραστικά, το όφελος περιορίζεται αισθητά.

Πότε δεν χρειάζεται καθόλου

Πολλά φυτοπροστατευτικά προϊόντα περιέχουν ήδη επιφανειοδραστικές ουσίες στη σύνθεσή τους. Προσθέτοντας επιπλέον διαβρέκτη σε τέτοιο σκεύασμα δεν βελτιώνουμε την κάλυψη, αυξάνουμε όμως τον κίνδυνο φυτοτοξικότητας και την απορροή.

Η ετικέτα ορίζει αν απαιτείται βοηθητική ουσία και συνήθως προσδιορίζει και τον τύπο. Ορισμένα σκευάσματα μάλιστα απαγορεύουν ρητά συγκεκριμένους διαβρέκτες.

Το ζήτημα με τις μέλισσες

Οι βοηθητικές ουσίες θεωρούνται ευρέως βιολογικά αδρανείς και δεν υπόκεινται στο ίδιο καθεστώς έγκρισης με τις δραστικές ουσίες. Η έρευνα δείχνει ότι η παραδοχή αυτή χρειάζεται αναθεώρηση.

Τα οργανοπυριτικά έχουν καταγραφεί ως τοξικά για τις μέλισσες και λειτουργούν από μόνα τους ως εντομοκτόνα. Η αυξημένη χρήση τους κατά την ανθοφορία, σε συνδυασμό με μυκητοκτόνα παρεμποδιστές βιοσύνθεσης εργοστερόλης και με ρυθμιστές ανάπτυξης εντόμων, έχει συνδεθεί ερευνητικά με απώλειες μελισσοσμηνών.

Στην πράξη, κατά την ανθοφορία ο διαβρέκτης αντιμετωπίζεται με την ίδια προσοχή που θα δίναμε σε ένα εντομοκτόνο, και ο ψεκασμός γίνεται όταν οι μέλισσες δεν είναι δραστήριες.

Πώς βρίσκουμε τη σωστή δόση

Η σωστή δόση φαίνεται πάνω στο ίδιο το φύλλο. Ψεκάζουμε δοκιμαστικά μερικά φυτά και παρατηρούμε.

Αν οι σταγόνες παραμένουν σφαιρικές και κυλούν, η διαβροχή είναι ανεπαρκής. Αν σχηματίζεται συνεχής μεμβράνη που στάζει από την άκρη του φύλλου, η δόση είναι υπερβολική και μέρος του σκευάσματος καταλήγει στο έδαφος. Το ζητούμενο βρίσκεται ανάμεσα, με ομοιόμορφη κάλυψη χωρίς απορροή.

Πριν από κάθε νέο συνδυασμό ελέγχουμε και τη συμβατότητα σε διαφανές δοχείο, στις ίδιες αναλογίες με το βυτίο.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι ο διαβρέκτης; Επιφανειοδραστική ουσία που μειώνει την επιφανειακή τάση του ψεκαστικού υγρού, ώστε η σταγόνα να απλώνεται στο φύλλο αντί να συσπειρώνεται και να κυλά.

Χρειάζεται πάντα διαβρέκτης; Όχι. Πολλά σκευάσματα περιέχουν ήδη επιφανειοδραστικές ουσίες, οπότε η προσθήκη επιπλέον δεν βελτιώνει την κάλυψη και αυξάνει τον κίνδυνο φυτοτοξικότητας. Η ετικέτα ορίζει τι απαιτείται.

Τι είναι τα οργανοπυριτικά και γιατί θέλουν προσοχή; Είναι υπερδιαβρέκτες που μειώνουν δραστικά την επιφανειακή τάση. Πάνω από συγκέντρωση 0,1% μεταφέρουν τη δραστική μέσα στο φυτό από τα στομάτια, φαινόμενο που προκαλεί συχνά ζημιά στον φυλλικό ιστό.

Πώς καταλαβαίνω αν έβαλα σωστή δόση; Από την εικόνα στο φύλλο. Σφαιρικές σταγόνες που κυλούν σημαίνουν ανεπαρκή διαβροχή. Συνεχής μεμβράνη που στάζει σημαίνει υπερβολική δόση και απώλεια σκευάσματος στο έδαφος.

Επηρεάζουν τις μέλισσες; Τα οργανοπυριτικά έχουν καταγραφεί ως τοξικά για τις μέλισσες και δρουν από μόνα τους ως εντομοκτόνα. Κατά την ανθοφορία αντιμετωπίζονται με την ίδια προσοχή όπως ένα εντομοκτόνο.

Σε ποιες καλλιέργειες αποδίδουν περισσότερο; Σε σκληρόφυλλα και κηρώδη είδη όπως η ελιά, τα εσπεριδοειδή, το λάχανο και το κρεμμύδι, σε φύλλα με χνοασμό, και σε ψεκασμούς χαμηλού όγκου.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι συγκεντρώσεις και οι τύποι βοηθητικών ουσιών καθορίζονται από την ετικέτα κάθε φυτοπροστατευτικού προϊόντος, η οποία υπερισχύει πάντα. Ορισμένα σκευάσματα απαγορεύουν ρητά τη χρήση συγκεκριμένων βοηθητικών, ενώ άλλα τα προϋποθέτουν. Πριν από εκτεταμένη εφαρμογή νέου συνδυασμού, δοκιμάζουμε σε περιορισμένη έκταση και ελέγχουμε τη συμβατότητα σε διαφανές δοχείο. Κατά την ανθοφορία και όταν υπάρχουν ανθισμένα ζιζάνια, λαμβάνονται μέτρα προστασίας των επικονιαστών. Χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα προϊόντα, με πλήρη μέτρα προστασίας του χρήστη.

Πηγές

• Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Spray-tank Adjuvants.
• Purdue University Extension. Adjuvants and the Power of the Spray Droplet, PPP 107.
• Mullin, C. A., Fine, J. D., Reynolds, R. D. & Frazier, M. T. Toxicological Risks of Agrochemical Spray Adjuvants, Organosilicone Surfactants May Not Be Safe. Frontiers in Public Health.
• eOrganic. Adjuvants for Organic Pest and Disease Management.