Πώς αντιμετωπίζουμε την έλλειψη χαλκού και την υπερβολική συσσώρευσή του

Ο χαλκός χρειάζεται στα φυτά σε πολύ μικρές ποσότητες, όμως έχει μια ιδιαιτερότητα για την ελληνική γεωργία. Η έλλειψή του είναι σπάνια, γιατί τα χαλκούχα φυτοπροστατευτικά που χρησιμοποιούνται ευρύτατα σε αμπέλια, ελιές και οπωρώνες τροφοδοτούν διαρκώς το έδαφος με χαλκό. Έτσι, στην πράξη, το πιο συχνό πρόβλημα δεν είναι η τροφοπενία αλλά η αντίθετη κατάσταση, δηλαδή η υπερβολική συσσώρευση χαλκού στο έδαφος. Παρακάτω βλέπουμε και τις δύο όψεις.

Τι κάνει ο χαλκός στο φυτό

Ο χαλκός είναι συστατικό ενζύμων που ελέγχουν οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις, άρα την αναπνοή του φυτού. Συμμετέχει στη φωτοσύνθεση μέσω της πλαστοκυανίνης, μιας πρωτεΐνης που μεταφέρει ηλεκτρόνια. Παίζει επίσης ρόλο στη σύνθεση της λιγνίνης, που δίνει αντοχή στα κυτταρικά τοιχώματα και στους βλαστούς και ενισχύει την άμυνα απέναντι σε ασθένειες. Τέλος, επηρεάζει τη γονιμότητα της γύρης και το δέσιμο του σπόρου. Επειδή μετακινείται δύσκολα μέσα στο φυτό, τα συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως στη νεαρή βλάστηση και στις κορυφές.

Πώς εκδηλώνεται η έλλειψη

Τα πιο ευαίσθητα φυτά είναι τα σιτηρά. Σε αυτά, οι άκρες των νεαρών φύλλων στρίβουν, ξηραίνονται και νεκρώνονται, οι κορυφές ξεραίνονται, οι βλαστοί αδυνατίζουν και πλαγιάζουν, ενώ τα στάχυα δεν γεμίζουν και το αδέλφωμα αυξάνεται χωρίς αποτέλεσμα. Στα πλατύφυλλα και στα δέντρα, οι κορυφές μαραίνονται και εμφανίζονται εξογκώματα με κόμμι στον φλοιό και στους βλαστούς, εικόνα που θυμίζει την κόμμιωση των εσπεριδοειδών. Γενικά, η έλλειψη οδηγεί σε παραμορφώσεις, μεταχρωματισμούς, καθυστέρηση ωρίμανσης και μειωμένη παραγωγή.

Πού εμφανίζεται η έλλειψη

Το πιο χαρακτηριστικό είναι τα οργανικά και τυρφώδη εδάφη, γιατί ο χαλκός δεσμεύεται ισχυρά από την οργανική ουσία και γίνεται μη διαθέσιμος. Ακολουθούν τα αμμώδη και εκπλυμένα εδάφη, καθώς και εδάφη πλούσια σε ανταγωνιστικά στοιχεία, όπως ασβέστιο, σίδηρο και μαγγάνιο. Η υψηλή φωσφορική και αζωτούχος λίπανση, καθώς και η περίσσεια ψευδαργύρου, περιορίζουν επίσης την πρόσληψη χαλκού. Στην Ελλάδα, ωστόσο, όλα αυτά σπάνια οδηγούν σε πραγματική έλλειψη, ακριβώς λόγω της συχνής χρήσης χαλκούχων σκευασμάτων.

Πώς διορθώνουμε την έλλειψη

Όταν η έλλειψη επιβεβαιωθεί με ανάλυση, αντιμετωπίζεται εύκολα. Η προτιμώμενη πηγή είναι ο θειικός χαλκός, σε θειική ή χηλική μορφή για καλύτερη πρόσληψη. Ο διαφυλλικός ψεκασμός με διάλυμα θειικού χαλκού σε συγκέντρωση 0,1 έως 0,2% στα πρώτα στάδια ανάπτυξης δίνει γρήγορη διόρθωση. Η εδαφική εφαρμογή γίνεται με 0,5 έως 1,5 κιλά θειικού χαλκού ανά στρέμμα, μόνο όπου έχει επιβεβαιωθεί έλλειψη, και μία εφαρμογή διαρκεί για αρκετά χρόνια λόγω της παραμονής του χαλκού στο έδαφος. Ο χηλικός και ο θειικός χαλκός για θρέψη ανήκουν στα ιχνοστοιχεία και στα κρυσταλλικά λιπάσματα. Επειδή οι ανάγκες είναι ελάχιστες, η προσθήκη χαλκού εκεί που δεν υπάρχει έλλειψη δεν ωφελεί και μόνο κινδύνους δημιουργεί.

Η υπερβολική συσσώρευση είναι το πιο συχνό πρόβλημα στην Ελλάδα

Τα επαναλαμβανόμενα χαλκούχα σκευάσματα στα αμπέλια, στις ελιές και στους οπωρώνες αφήνουν χαλκό στο έδαφος, που με τα χρόνια συσσωρεύεται και μπορεί να φτάσει σε τοξικά επίπεδα, ιδίως στα όξινα εδάφη. Το πιο ύπουλο σημείο είναι ότι η τοξικότητα του χαλκού εκδηλώνεται με συμπτώματα που μοιάζουν με έλλειψη σιδήρου, δηλαδή με χλωρώσεις και μειωμένη φωτοσύνθεση. Ο μηχανισμός είναι ένας ανταγωνισμός: η περίσσεια χαλκού εμποδίζει την πρόσληψη του σιδήρου, ιδίως στα ασβεστούχα εδάφη, οπότε ένα πρόβλημα χλώρωσης μπορεί στην πραγματικότητα να οφείλεται σε υπερβολικό χαλκό. Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση περιορίζει σταδιακά τις επιτρεπόμενες ποσότητες χαλκού. Τα χαλκούχα σκευάσματα είναι μυκητοκτόνα και χρησιμοποιούνται για φυτοπροστασία, όχι ως λίπανση.

Τι να αποφύγουμε

Το πρώτο λάθος είναι η λίπανση με χαλκό χωρίς ανάλυση, καθώς στην Ελλάδα η έλλειψη είναι σπάνια και ο επιπλέον χαλκός συνήθως περισσεύει. Το δεύτερο είναι η αλόγιστη και επαναλαμβανόμενη χρήση χαλκούχων σκευασμάτων χωρίς εναλλαγή με άλλες δραστικές ουσίες, που επιταχύνει τη συσσώρευση στο έδαφος. Το τρίτο είναι να θεωρήσουμε αυτόματα κάθε χλώρωση ως έλλειψη σιδήρου, ενώ μπορεί να πρόκειται για τοξικότητα χαλκού, κάτι που ξεκαθαρίζει μόνο η ανάλυση. Τέλος, στα όξινα εδάφη με ιστορικό χαλκούχων, η ασβέστωση χρειάζεται προσοχή.

Συχνές ερωτήσεις

Χρειάζονται τα φυτά μου λίπανση με χαλκό; Στις περισσότερες ελληνικές καλλιέργειες όχι, γιατί τα χαλκούχα φυτοπροστατευτικά τροφοδοτούν ήδη το έδαφος με χαλκό. Η λίπανση με χαλκό έχει νόημα μόνο όταν μια ανάλυση δείξει πραγματική έλλειψη, κυρίως σε οργανικά ή αμμώδη εδάφη.

Ποιες καλλιέργειες παθαίνουν πιο συχνά έλλειψη χαλκού; Κυρίως τα σιτηρά, όπως το σιτάρι, το κριθάρι και η βρώμη, ιδίως σε τυρφώδη και οργανικά εδάφη. Ευαισθησία δείχνουν και μερικά λαχανικά, όπως το κρεμμύδι και το καρότο.

Πώς διορθώνω γρήγορα την έλλειψη; Με διαφυλλικό ψεκασμό διαλύματος θειικού χαλκού σε συγκέντρωση 0,1 έως 0,2% στα πρώτα στάδια ανάπτυξης. Για μονιμότερη κάλυψη γίνεται εδαφική εφαρμογή, μόνο όμως εκεί που η έλλειψη έχει επιβεβαιωθεί.

Μπορεί ο χαλκός να γίνει τοξικός; Ναι. Τα επαναλαμβανόμενα χαλκούχα σκευάσματα συσσωρεύουν χαλκό στο έδαφος, ιδίως στα όξινα, και προκαλούν τοξικότητα. Χαρακτηριστικά, η τοξικότητα χαλκού εμφανίζεται με συμπτώματα που μοιάζουν με έλλειψη σιδήρου.

Η χλώρωση σημαίνει πάντα έλλειψη σιδήρου; Όχι. Η ίδια εικόνα μπορεί να οφείλεται σε υπερβολικό χαλκό, που εμποδίζει την πρόσληψη σιδήρου. Μια εδαφολογική ανάλυση δείχνει αν το πρόβλημα είναι έλλειψη σιδήρου ή περίσσεια χαλκού.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι ανάγκες σε χαλκό είναι ελάχιστες και η ισορροπία με άλλα στοιχεία, ιδίως τον σίδηρο, είναι λεπτή. Επειδή η τοξικότητα του χαλκού και η έλλειψη σιδήρου δίνουν παρόμοια εικόνα, η διάγνωση δεν πρέπει να γίνεται με το μάτι. Πριν από κάθε επέμβαση, μια εδαφολογική και φυλλοδιαγνωστική ανάλυση, σε συνεργασία με γεωπόνο, δείχνει αν υπάρχει έλλειψη ή περίσσεια χαλκού. Τα λιπάσματα και τα φυτοπροστατευτικά εφαρμόζονται σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Πηγές

• Γνωσιακή Βάση. Διαταραχές θρέψης φυτών, τροφοπενίες και τοξικότητες.
• University of Minnesota Extension. Copper for crop production.
• Alberta Agriculture. Copper Deficiency: Diagnosis and Correction (Agdex 532-3).
• IVES Technical Reviews. Copper ecotoxicity in French vineyard soils.