Τι είναι η μελίγκρα και γιατί εξαπλώνεται τόσο γρήγορα

Η μελίγκρα είναι ίσως ο πιο συνηθισμένος εχθρός που θα συναντήσετε στον κήπο και στις γλάστρες σας. Εμφανίζεται την άνοιξη σχεδόν από το πουθενά, καλύπτει τα τρυφερά βλαστάρια και τα μπουμπούκια, και μέσα σε λίγες μέρες έχει πολλαπλασιαστεί σε εκατοντάδες. Οι περισσότεροι σπεύδουν να ψεκάσουν με κάποιο σκεύασμα. Σπάνια όμως αναρωτιούνται γιατί η μελίγκρα εμφανίζεται με τέτοια ταχύτητα και γιατί ο ψεκασμός τις περισσότερες φορές δίνει μόνο προσωρινή λύση. Μόλις καταλάβετε τη βιολογία της, η αντιμετώπιση γίνεται πιο εύκολη και πιο αποτελεσματική, και πολλές φορές δεν χρειάζονται καν χημικά.

Aποικία πράσινων αφίδων στην κάτω πλευρά τρυφερού βλασταριού 

Τι είναι η μελίγκρα

Με τον όρο μελίγκρα, ή αφίδα, εννοούμε μικρά μυζητικά έντομα της οικογένειας Aphididae. Υπάρχουν περίπου 5.000 είδη παγκοσμίως και στους ελληνικούς κήπους συναντάμε αρκετά από αυτά. Το μέγεθός τους σπάνια ξεπερνά τα 2 με 3 χιλιοστά, και το χρώμα τους ποικίλλει, πράσινο, μαύρο, κίτρινο, καστανό ή ροζ ανάλογα με το είδος. Οι αφίδες τρυπούν τους ιστούς του φυτού με ένα λεπτό στοματικό όργανο σαν βελόνα και ρουφούν τον χυμό από τους ηθμαγγειώδεις σωλήνες, εκεί όπου το φυτό μεταφέρει τα σάκχαρα. Συγκεντρώνονται κατά προτίμηση στα πιο τρυφερά σημεία, στις κορυφές των βλαστών, στην κάτω πλευρά των νεαρών φύλλων και πάνω στα μπουμπούκια.

Γιατί πολλαπλασιάζεται τόσο γρήγορα

Εδώ βρίσκεται η εξήγηση για το πώς μια μικρή προσβολή γίνεται ολόκληρη αποικία μέσα σε μία εβδομάδα. Τις ζεστές εποχές, οι αφίδες αναπαράγονται με παρθενογένεση. Τα θηλυκά γεννούν απογόνους χωρίς να ζευγαρώσουν, και δεν γεννούν αυγά αλλά μικρές, ήδη ζωντανές αφίδες, ολόιδιες με τη μητέρα τους. Κάθε θηλυκό βγάζει δεκάδες απογόνους, και αυτοί αρχίζουν κι εκείνοι να γεννούν μέσα σε λίγες μέρες.

Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ένα νεαρό θηλυκό μπορεί να κουβαλά ήδη μέσα του την επόμενη γενιά πριν καν γεννηθεί το ίδιο. Οι βιολόγοι το ονομάζουν φαινόμενο των διαδοχικών γενεών. Είναι σαν μια κούκλα μέσα σε άλλη κούκλα, και έτσι ο πληθυσμός πολλαπλασιάζεται ραγδαία μόλις οι συνθήκες γίνουν ευνοϊκές. Όταν ο συνωστισμός αυξηθεί πολύ ή το φυτό αρχίσει να εξαντλείται, τα θηλυκά γεννούν φτερωτές μορφές. Αυτές πετούν σε γειτονικά φυτά και φτιάχνουν εκεί νέες αποικίες, και έτσι μια προσβολή που ξεκίνησε σε ένα φυτό απλώνεται γρήγορα σε όλο τον κήπο. Το φθινόπωρο, όσο μικραίνει η μέρα, εμφανίζονται και αρσενικά, γίνεται κανονικό ζευγάρωμα, και τα θηλυκά γεννούν αυγά που αντέχουν το κρύο, διαχειμάζουν και ξεκινούν τον κύκλο ξανά την άνοιξη. Να γιατί η μελίγκρα δεν αντιμετωπίζεται με μία μόνο επέμβαση, καθώς δεν έχετε να κάνετε με μερικά έντομα αλλά με έναν ρυθμό αναπαραγωγής που δεν σταματά.

Φτερωτή μορφή αφίδας δίπλα σε άπτερες 

Τι ζημιές προκαλεί στο φυτό

Η μελίγκρα δεν βλάπτει το φυτό μόνο ρουφώντας τον χυμό του. Αυτή είναι η πιο εμφανής ζημιά, αλλά όχι πάντα η σοβαρότερη. Υπάρχουν τρία είδη ζημιάς που αξίζει να γνωρίζετε.

Παραμόρφωση της βλάστησης: όταν οι αφίδες μυζούν τα νεαρά φύλλα και τις κορυφές, αυτά αναπτύσσονται στραβά, κατσαρωμένα και συνεσταλμένα. Η ζημιά μένει ορατή ακόμη και αφού φύγουν τα έντομα.

Μελίτωμα και καπνιά: οι αφίδες αποβάλλουν μια κολλώδη ζαχαρούχα ουσία, το μελίτωμα. Πάνω σε αυτό αναπτύσσεται ένας μαύρος μύκητας, η καπνιά, που καλύπτει τα φύλλα σαν μαύρη σκόνη. Η καπνιά δεν προσβάλλει άμεσα το φυτό, εμποδίζει όμως το φως και μειώνει τη φωτοσύνθεση.

Μετάδοση ιών: είναι η ζημιά που οι περισσότεροι αγνοούν, και συχνά η πιο επικίνδυνη. Πολλά είδη αφίδων μεταφέρουν ιούς από φυτό σε φυτό. Η πράσινη αφίδα της ροδακινιάς (Myzus persicae) μεταδίδει πάνω από 100 διαφορετικούς ιούς, ενώ η αφίδα του βαμβακιού και του πεπονιού (Aphis gossypii) τουλάχιστον 44. Μόλις η αφίδα τσιμπήσει ένα άρρωστο φυτό και περάσει σε ένα υγιές, του μεταδίδει τον ιό μέσα σε δευτερόλεπτα. Αυτό έχει μια σημαντική πρακτική συνέπεια. Οι ιοί περνούν στα φυτά όταν οι αφίδες μετακινούνται μέσα στον κήπο, όχι όταν κάθονται μόνιμα σε μια αποικία, οπότε ο ψεκασμός συχνά δεν προλαβαίνει να σταματήσει τη μετάδοση.

Κατσαρωμένα, παραμορφωμένα νεαρά φύλλα από προσβολή αφίδων 

Η σχέση της μελίγκρας με τα μυρμήγκια

Αν παρατηρήσετε μυρμήγκια να ανεβοκατεβαίνουν συνέχεια σε ένα προσβεβλημένο φυτό, δεν είναι σύμπτωση. Τα μυρμήγκια και οι αφίδες έχουν μια από τις πιο γνωστές σχέσεις αμοιβαίου οφέλους στη φύση. Τα μυρμήγκια τρελαίνονται για το ζαχαρούχο μελίτωμα που αποβάλλουν οι αφίδες, και σε αντάλλαγμα τις προστατεύουν από τους φυσικούς τους εχθρούς. Διώχνουν τις πασχαλίτσες, τις χρυσώπες και τις παρασιτικές σφήκες, και καμιά φορά μεταφέρουν τις αφίδες σε πιο τρυφερά σημεία του φυτού. Στην ουσία εκτρέφουν τις αφίδες σαν κοπάδι και τις αρμέγουν για το μελίτωμα.

Αυτό μετράει πολύ στην πράξη. Όσο τα μυρμήγκια προστατεύουν την αποικία, οι φυσικοί εχθροί δυσκολεύονται να δράσουν και η μελίγκρα επανεμφανίζεται συνεχώς. Αν διακόψετε αυτή τη σχέση, για παράδειγμα με μια κολλώδη ζώνη γύρω από τον κορμό ή αντιμετωπίζοντας τη φωλιά τους, πολλές φορές ο πληθυσμός των αφίδων μειώνεται μόνος του, καθώς οι φυσικοί εχθροί ξαναβρίσκουν πρόσβαση.

Μυρμήγκια που περιποιούνται αποικία αφίδων σε βλαστό

Σε ποια φυτά εμφανίζεται συχνότερα

Η μελίγκρα προσβάλλει σχεδόν τα πάντα, όμως ορισμένα φυτά την τραβούν περισσότερο. Στους κήπους και τις γλάστρες τα πιο συχνά θύματα είναι οι τριανταφυλλιές, οι πικροδάφνες, τα εσπεριδοειδή, οι πιπεριές, οι τομάτες, οι μελιτζάνες, τα φασόλια και σχεδόν όλα τα νεαρά λαχανικά την άνοιξη. Στα φυτά εσωτερικού χώρου εμφανίζεται κυρίως στα τρυφερά νέα βλαστάρια. Κοινό χαρακτηριστικό είναι η μαλακή, τρυφερή βλάστηση, γι' αυτό και τα φυτά που δέχονται υπερβολική αζωτούχο λίπανση και βγάζουν συνεχώς μαλακούς βλαστούς είναι πάντα πιο ευάλωτα.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι επικίνδυνη η μελίγκρα για τον άνθρωπο; Όχι. Η μελίγκρα δεν είναι επικίνδυνη για τον άνθρωπο ούτε τσιμπά, είναι αποκλειστικά εχθρός των φυτών. Το μόνο ενοχλητικό είναι το κολλώδες μελίτωμα που μπορεί να πέσει σε επιφάνειες κάτω από προσβεβλημένα δέντρα.

Γιατί εμφανίζεται τόσο ξαφνικά την άνοιξη; Επειδή τα αυγά που διαχείμασαν εκκολάπτονται μόλις ζεστάνει ο καιρός, και οι αφίδες αρχίζουν αμέσως να αναπαράγονται με παρθενογένεση, δηλαδή χωρίς ζευγάρωμα, οπότε ο πληθυσμός εκτοξεύεται μέσα σε λίγες μέρες.

Πώς καταλαβαίνω αν το πρόβλημα είναι σοβαρό; Σε ώριμα, υγιή φυτά μια μέτρια προσβολή σπάνια προκαλεί σοβαρή ζημιά. Ανησυχείτε περισσότερο όταν η προσβολή είναι σε νεαρά φυτά ή σπορόφυτα, όταν υπάρχει έντονη παραμόρφωση της βλάστησης, ή όταν καλλιεργείτε φυτά ευαίσθητα σε ιώσεις.

Αφού καταλάβετε πώς λειτουργεί η μελίγκρα, το επόμενο βήμα είναι η σωστή αντιμετώπιση. Δείτε αναλυτικά πώς αντιμετωπίζουμε σωστά τη μελίγκρα, από την πρόληψη και τους φυσικούς εχθρούς μέχρι τα ήπια σκευάσματα.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε κήπος και κάθε φυτό είναι διαφορετικό, και η ένταση μιας προσβολής εξαρτάται από το είδος του φυτού, την εποχή, το κλίμα της περιοχής και την παρουσία ή όχι φυσικών εχθρών. Σε σοβαρές ή επίμονες προσβολές, ιδίως σε καλλιέργειες με οικονομική σημασία, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση του είδους και στοχευμένη αντιμετώπιση.

Βιβλιογραφία

• University of California Statewide IPM Program. Aphids, Floriculture and Ornamental Nurseries.
• Srinivasan, D. G., Abdelhady, A., & Stern, D. L. (2014). Gene Expression Analysis of Parthenogenetic Embryonic Development of the Pea Aphid. PLOS One.
• Scientific Reports. A symbiotic aphid selfishly manipulates attending ants via dopamine in honeydew.