Συστήματα εκτροφής ζώων

Γράφει ο Γεώργιος Αρσένος, Καθηγητής, Δ/ντής Εργαστηρίου Ζωϊκής Παραγωγής και Προστασίας Περιβάλλοντος, Τμήμα Κτηνιατρικής, Σχολή Επιστημών Υγείας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Η κτηνοτροφία ως οικονομική δραστηριότητα

Η εκμετάλλευση των ζώων με σκοπό την παραγωγή τροφίμων για αυτοκατανάλωση ξεκίνησε με τη δημιουργία των πρώτων προϊστορικών οικισμών. Διαχρονικά, η εξέλιξη των κοινωνιών και η ανάπτυξη αστικών κέντρων οδήγησαν στη μεγάλη αύξηση της ζήτησης προϊόντων ζωικής προέλευσης. Κατά συνέπεια η κτηνοτροφία έγινε καθαρά οικονομική δραστηριότητα. Δημιουργήθηκαν ζώα υψηλών αποδόσεων και συστήματα εκτροφής για την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων τροφίμων με χαμηλό κόστος. Σήμερα, η κτηνοτροφία αποτελεί σημαντικό πυλώνα της εθνικής οικονομίας, αφού κυριαρχεί στην πρωτογενή παραγωγή και στηρίζει την ελληνική βιομηχανία τροφίμων.

Η εξέλιξη της ελληνικής κτηνοτροφίας

Η ελληνική κτηνοτροφία τις τελευταίες δεκαετίες μετασχηματίζεται και εξελίσσεται, ακολουθώντας τις μεταβολές, που λαμβάνουν χώρα σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, με κύριο χαρακτηριστικό την εντατικοποίηση, που στοχεύει στην παραγωγή μεγαλύτερης ποσότητας προϊόντων με όσο το δυνατόν χαμηλότερες εισροές. Εξετάζοντας τα υφιστάμενα συστήματα εκτροφής στην Ελλάδα διαπιστώνουμε ότι μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις κύριους τύπους: εκτατικά, ημιεντατικά και εντατικά.

Εκτατικό σύστημα εκτροφής

Κύριο χαρακτηριστικό του είναι η βόσκηση των ζώων σε φυσικούς λειμώνες και βοσκοτόπους, με υποτυπώδεις σταβλικές εγκαταστάσεις που στόχο έχουν να εξασφαλίζουν προστασία από θηρευτές. Εφαρμόζεται κυρίως στα κρεοπαραγωγά βοοειδή (αγελάδες ελευθέρας βοσκής) στην ηπειρωτική χώρα και σε περιορισμένο αριθμό βιολογικών εκτροφών χοίρων. Συναντάται και σε εκτροφές αιγοπροβάτων αποκλειστικά στη νησιωτική Ελλάδα. Η συνηθέστερη παραλλαγή του είναι το ημι-εκτατικό ή ημινομαδικό ή μεταναστευτικό. Ένα σύστημα αρχέγονο, που αφορά στην εποχική μετακίνηση κτηνοτρόφων και ζώων στα ορεινά τη θερινή περίοδο (αφετηρία Μάιο) και επιστροφή στα πεδινά το φθινόπωρο (συνήθως Οκτώβριο), όπου βρίσκεται η μόνιμη κατοικία των κτηνοτρόφων και διαθέτουν εκτάσεις για καλλιέργειες. Το σύστημα αυτό κυριαρχούσε στις εκτροφές αιγοπροβάτων μέχρι τη δεκαετία του '80 και μετά άρχισε να φθίνει με ελάχιστους σήμερα (μερικές δεκάδες) εναπομείναντες ηλικιωμένους κτηνοτρόφους. Από το 2017 η μετακινούμενη κτηνοτροφία έχει εγγραφεί στον εθνικό κατάλογο ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

Ημι-εντατικό σύστημα εκτροφής

Ενδιάμεση μορφή, μεταξύ εκτατικών και εντατικών. Κύριο χαρακτηριστικό είναι οι μόνιμες και εξειδικευμένες σταβλικές εγκαταστάσεις για σταβλισμό ζώων και μέτρια επίπεδα εισροών σε σχέση με παραγωγικότητα. Γίνεται εκμετάλλευση και της φυσικής βλάστησης με βόσκηση σε κοντινούς φυσικούς βοσκότοπους που βρίσκονται σε μικρή ακτίνα από την εκτροφή. Η διατροφή των ζώων βασίζεται σε συγκομιζόμενες ζωοτροφές που σε αρκετές περιπτώσεις είναι ιδιοπαραγόμενες. Με το σύστημα αυτό εκτρέφονται κυρίως αιγοπρόβατα και σε μικρότερο ποσοστό τα υπόλοιπα είδη παραγωγικών ζώων.

Εντατικό σύστημα εκτροφής

Στοχεύει στη μεγιστοποίηση της παραγωγής ανά μονάδα εισροής. Χαρακτηρίζεται από μεγάλη επένδυση κεφαλαίου, εξειδικευμένο προσωπικό και σχετικά μεγάλο μέγεθος εκτροφών. Δίνεται έμφαση στην εκτροφή ζώων υψηλής παραγωγικότητας με στόχο την πλήρη εκδήλωση του γενοτύπου τους. Έχουν εξειδικευμένες σταβλικές εγκαταστάσεις και βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην εφαρμογή νέων τεχνολογιών στη διαχείριση του ζωικού κεφαλαίου και του μικροπεριβάλλοντος της εκτροφής, ενώ η διατροφή των ζώων βασίζεται αποκλειστικά σε συγκομιζόμενες ζωοτροφές με κατάλληλα σιτηρέσια. Ακολουθείται σε εκτροφές γαλακτοπαραγωγών αγελάδων, χοίρων και ορνίθων, ενώ σε μικρότερο βαθμό εφαρμόζεται σε αιγοπρόβατα. Τα σημαντικότερα ζητήματα είναι οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και η ευζωία των ζώων.

Κοινές προκλήσεις και βιωσιμότητα

Ανεξαρτήτως συστήματος εκτροφής, το σύνολο των κτηνοτροφικών επιχειρήσεων αντιμετωπίζει παρόμοιες προκλήσεις, που σχετίζονται κυρίως με υγεία και ευζωία των ζώων, περιβαλλοντικό αποτύπωμα και κλιματική αλλαγή, διακυμάνσεις τιμής παραγωγού παραγόμενων προϊόντων και κόστος αγοράς ζωοτροφών. Απαραίτητη για τη βιωσιμότητα των κτηνοτροφικών επιχειρήσεων κρίνεται η ενίσχυση της παραγωγικότητας του ζωικού κεφαλαίου και η βελτίωση της οικονομικότητας των εκτροφών.

Κλιματική αλλαγή και εναλλακτικά μοντέλα εκτροφής

Γεγονός ιδιαίτερης σημασίας, δεδομένου ότι η κλιματική αλλαγή και τα ακραία καιρικά φαινόμενα που τη συνοδεύουν (πολύ υψηλές θερμοκρασίες, έντονη ξηρασία) έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα και την υγεία των εκτρεφόμενων ζώων.

Η διερεύνηση νέων στρατηγικών βελτίωσης και εναλλακτικών μοντέλων εκτροφής στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής για την εξέλιξη των συστημάτων εκτροφής με ταυτόχρονη διασφάλιση της υγείας και ευζωίας των ζώων είναι μονόδρομος.