Ποιο είναι το μέλλον της ελληνικής φέτας;

Από τo 25ο τεύχος του περιοδικού «Επί Γης» της Τράπεζας Πειραιώς, με θέμα «Εκσυγχρονισμός για βιώσιμη ανάπτυξη».

Γράφει ο Μόσχος Κορασίδης, Γενικός Διευθυντής ΕΘΕΑΣ (Εθνική Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών)

Η «Ελληνική Φέτα» ως εμβληματικό ΠΟΠ προϊόν

Η «Ελληνική Φέτα» αποτελεί το πιο εμβληματικό ελληνικό ΠΟΠ προϊόν. Οι λέξεις Ονομασία και Προέλευση, που περιέχονται στην ένδειξη, αναγνωρίζονται από την αγορά και τους καταναλωτές, όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Αποτελεί το πιο πετυχημένο ελληνικό προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) και είναι το μοναδικό με εθνική εμβέλεια σε αντίθεση με πολλά ελληνικά ΠΟΠ προϊόντα που έχουν αναφορά σε τοπωνύμια.

Η κατάκτησή της ως ΠΟΠ προϊόν οφείλεται στο ότι συνδυάζει πολλά χαρακτηριστικά, όπως αυτό του παραδοσιακού και ταυτόχρονα σύγχρονου τρόφιμου που προέρχεται από σημαντική χρονική ζύμωση, καθιστώντας το προβιοτικό με σημαντικά οφέλη για την υγεία. Επιπλέον, αποτελεί θεμελιώδες προϊόν της μεσογειακής διατροφής. Η εξέλιξη της φέτας βασίζεται τόσο στις εξειδικευμένες τεχνικές που ανέπτυξαν οι τυροκόμοι και οι κτηνοτρόφοι της χώρας όσο και στη μεταφορά στο τελικό προϊόν των αρωματικών και γευστικών στοιχείων της πλούσιας και γεμάτης βιοποικιλότητα χλωρίδας, με την οποία τρέφονται τα αιγοπρόβατα.

Η φέτα ως ολοκληρωμένο προϊόν αειφορίας

Πρόκειται τελικά για ένα ολοκληρωμένο προϊόν, εξαιρετικό τρόφιμο το οποίο στηρίζεται και στηρίζει την κτηνοτροφία και τη μεταποίηση σε πολλές περιοχές της χώρας και φυσικά τις εξαγωγές. Τα ανωτέρω χαρακτηριστικά, σε συνδυασμό με την εθνική του εμβέλεια, προσδίδουν στοιχεία αειφορίας στη γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή, με βασικούς πυλώνες τις ορεινές και ημιορεινές περιοχές. Αυτή η ιδιότητα ενισχύεται περαιτέρω από την αξιόλογη ενασχόληση πολλών επιτυχημένων κτηνοτροφικών συνεταιρισμών μας, που ασχολούνται τόσο με την παραγωγή γάλακτος όσο και με την παραγωγή υψηλής ποιότητας φέτας. Όμως, στην επιτυχία της φέτας έχει συμβάλει και το θεσμικό πλαίσιο αναγνώρισής της ως ΠΟΠ με τον Κανονισμό (ΕΚ) 1829/2002, με απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης μετά από μακροχρόνια προσπάθεια για να ξεπερασθούν οι ενστάσεις παραγωγών λευκών τυριών, αλλά και χωρών της Ε.Ε. (Γαλλία, Γερμανία, Δανία κ.λπ.).

Η ΠΟΠ προστασία και η ευρωπαϊκή νομοθεσία

Αποτέλεσμα αυτής της καταχώρισης είναι ότι η φέτα αυτόματα προστατεύεται σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) και μόνο η Ελλάδα έχει δικαίωμα να παράγει και να εμπορεύεται τυρί με την ονομασία Φέτα. Είναι ξεκάθαρο ότι μέχρι σήμερα το δικαίωμα αυτό της Ελλάδας προστατεύεται μόνο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και επίσης μόνο σε τρίτες χώρες με τις οποίες υπάρχει συμφωνία της Ε.Ε. για την προστασία της φέτας ως ΠΟΠ προϊόν. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία, λοιπόν, διασφαλίζει τη Φέτα και απαγορεύει τη διακίνηση και πώληση στην ευρωπαϊκή αγορά τυροκομικών προϊόντων που σφετερίζονται την ονομασία Φέτα. Ωστόσο, η ανωτέρω νομοθεσία δεν ισχύει για χώρες εκτός της Ένωσης. Μέσα από εμπορικές συμφωνίες της Ε.Ε. με τρίτες χώρες στοχεύεται η νομοθετική κατοχύρωση της Φέτας ως ελληνικό προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης.

Η αλυσίδα αξίας της φέτας

Στο πλαίσιο αυτό, η «Ελληνική Φέτα» έχει διαμορφώσει ένα αξιόλογο παραγωγικό οικοσύστημα στηριγμένο σε μια ισχυρή αλυσίδα αξίας. Η βάση αυτής της αλυσίδας αποτελείται από χιλιάδες Έλληνες κτηνοτρόφους αιγοπροβάτων και τους Συνεταιρισμούς τους, από πολυάριθμες μεταποιητικές τυροκομικές επιχειρήσεις με ισχυρή παράδοση και υψηλή τεχνογνωσία, καθώς και από εξαγωγείς. Παρόλο που το οικοσύστημα αυτό είναι ευαίσθητο, έχει καταφέρει να διατηρεί ένα ισχυρό παραγωγικό αποτύπωμα επί σειρά ετών, ενώ τα τελευταία χρόνια καταγράφει σημαντική πρόοδο, τόσο στην εγχώρια όσο και στη διεθνή αγορά, συμβάλλοντας αντίστοιχα και στην ενίσχυση της τοπικής και εθνικής οικονομίας.

Το 2022, όπως αποτυπώνεται στο Διάγραμμα 1, η παραγωγή έφτασε τους 140.000 τόνους, ακολουθώντας μια μικρή κάμψη λόγω της ξηρασίας και των ακραίων καιρικών φαινομένων στη Θεσσαλία και άλλες περιοχές. Την ίδια χρονιά, οι εξαγωγές εκτινάχθηκαν συγκριτικά με το 2019, σημειώνοντας ρεκόρ στα 605 εκατ. ευρώ με εξαγωγή περίπου 71.877 τόνων ελληνικής φέτας, ενώ το 2023 υπήρξε και άλλη σημαντική αύξηση με το ποσό από τις εξαγωγές να ξεπερνά τα 700 εκατ. ευρώ, καθιστώντας τη φέτα «πρωταθλητή» στα γαλακτοκομικά (Διάγραμμα 2).

Τα τρωτά σημεία της αλυσίδας αξίας της φέτας

Αυτό ακριβώς αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της αγοράς της «ελληνικής φέτας», το οποίο αποδεικνύει ότι το μέλλον της μπορεί να παραμείνει εξίσου επιτυχημένο ή ακόμη καλύτερο. Ωστόσο, για να διασφαλιστεί η περαιτέρω ανάπτυξή της είναι απαραίτητο η παραγωγική αλυσίδα αξίας που έχει κτισθεί να αποκτήσει ανθεκτικότητα, τόσο σε κάθε κρίκο της όσο και στο σύνολό της. Καθώς, κάθε πραγματική αλυσίδα αξίας εμπεριέχει τρωτά και αδύναμα σημεία, τα οποία θα πρέπει να θεραπευθούν ή να ελαττωθούν. Συγκεκριμένα όσον αφορά την ανθεκτικότητα του πρώτου και πιο σημαντικού κρίκου, δηλαδή των κτηνοτρόφων, απαιτείται να αντιμετωπιστεί το κόστος εκτροφής, που παραμένει υψηλό. Μέσα από μια ορθολογική πολιτική τιμολόγησης του γάλακτος, θα είναι εφικτό να εξασφαλιστεί η απαραίτητη κερδοφορία, διασφαλίζοντας έτσι τη βιωσιμότητα των κτηνοτροφικών μονάδων και αποτρέποντας στο τέλος τη συρρίκνωση της παραγωγικής τους βάσης.

Προκλήσεις και ο ρόλος των συνεταιρισμών

Όμως, το τελευταίο διάστημα με την εμφάνιση της ευλογιάς και της πανώλης είναι απαραίτητη η εφαρμογή ενός ευρύτατου δικτύου επιστημονικής ενημέρωσης των κτηνοτρόφων για την προστασία του ζωικού κεφαλαίου. Ο εκσυγχρονισμός των εγκαταστάσεων για παραγωγή υψηλής ποιότητας γάλακτος απαιτεί προσαρμοσμένα χρηματοδοτικά εργαλεία από τις Τράπεζες. Αυτή η προσπάθεια περιορισμού του κόστους και της βιωσιμότητας των κτηνοτρόφων περνάει σίγουρα μέσα από τους συνεταιρισμούς και εδώ η πετυχημένη λειτουργία κάποιων σήμερα μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα.

Δυναμώνοντας τον κρίκο των συνεταιρισμών, μπορούμε να έχουμε τον σταθερό κρίκο ανάμεσα στην παραγωγή αιγοπρόβειου γάλακτος και τις τυροκομικές μονάδες και τους εξαγωγείς για σταθερότητα και διεπαγγελματική συνεργασία, η οποία είναι απαραίτητη. Κρίνονται απαραίτητες όμως επενδύσεις στην τεχνολογία και σωστή εμπορική πολιτική προώθησης, η οποία να βασίζεται στα ποιοτικά χαρακτηριστικά και πλεονεκτήματα της φέτας, τα οποία πρέπει να συναντά ο τελικός καταναλωτής, ώστε να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη του. Ωστόσο, υπάρχουν δύο ζητήματα που πρέπει να επισημανθούν με ειλικρίνεια, καθώς μπορούν να φθείρουν την αλυσίδα αξίας. Το πρώτο αφορά την έλλειψη διεπαγγελματικής συνεννόησης μεταξύ των κρίκων της ελληνικής φέτας και το δεύτερο, τα υπαρκτά κρούσματα νοθείας που υποσκάπτουν την εμπιστοσύνη των καταναλωτών και το εισόδημα των αγροτών. Εδώ, η Πολιτεία αλλά και τα μέλη της διεπαγγελματικής οργάνωσης οφείλουν, πέρα από τον έλεγχο της αγοράς και την αυστηρή τιμωρία των παραβατών, να μιλήσουν καθαρά και να συμφωνήσουν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ισχυρής αποτροπής κατά των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Παράλληλα, η Πολιτεία καλείται να διασφαλίσει, μέσω νέων εμπορικών συμφωνιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ότι τα κεκτημένα που έχουν επιτευχθεί με κόπο για την προστασία της ελληνικής φέτας δεν θα υπονομευθούν.

Η προοπτική για το μέλλον της ελληνικής φέτας

Η κλιματική κρίση έδειξε ότι πλέον επηρεάζει την κτηνοτροφική παραγωγή και επομένως η ανθεκτικότητα κυρίως των κτηνοτρόφων αιγοπροβάτων θα πρέπει να έχει την κατάλληλη και ενισχυμένη φροντίδα της Πολιτείας.

Η προοπτική για το μέλλον της ελληνικής φέτας φαίνεται αισιόδοξη. Ωστόσο, για να μπορέσει ο κλάδος να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του σύγχρονου περιβάλλοντος και να προετοιμασθεί κατάλληλα, είναι απαραίτητο να ενισχυθεί η ανθεκτικότητά του, τόσο συνολικά όσο και σε κάθε ξεχωριστό τμήμα της αλυσίδας παραγωγής και αξίας. Οι κτηνοτρόφοι και οι Συνεταιρισμοί αντιλαμβάνονται αυτή την ανάγκη και προχωρούν σε σοβαρά βήματα, αν και δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση και αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες.

Οι Συνεταιρισμοί είναι έτοιμοι για την απαραίτητη συνεργασία της Πολιτείας και των άλλων φορέων για τη διαφύλαξη του μέλλοντος. Πιστεύουν σε ένα καλύτερο μέλλον της Ελληνικής Φέτας, γιατί πιστεύουν στο μέλλον τους!