Γιατί η ουρία χάνει άζωτο όταν μένει στην επιφάνεια του εδάφους

Η ουρία είναι το πιο διαδεδομένο αζωτούχο λίπασμα στον κόσμο, με 46% άζωτο, το υψηλότερο ποσοστό από κάθε άλλο στερεό λίπασμα. Αυτό σημαίνει λιγότερα κιλά ανά μονάδα αζώτου, φθηνότερη μεταφορά και χαμηλότερο κόστος. Έχει όμως ένα χαρακτηριστικό που πληρώνει ακριβά όποιος το αγνοεί. Όταν εφαρμόζεται επιφανειακά και δεν ενσωματωθεί, οι απώλειες αζώτου με τη μορφή αμμωνίας μπορεί να ξεπεράσουν το 30% της δόσης. Δηλαδή ένα στα τρία κιλά αζώτου που πληρώσατε φεύγει στην ατμόσφαιρα.

Γιατί το ουρικό άζωτο δεν προσλαμβάνεται από το φυτό

Η ρίζα δεν απορροφά ουρικό άζωτο. Για να αξιοποιηθεί, η ουρία πρέπει πρώτα να υδρολυθεί μέσα στο έδαφος. Το ένζυμο που κάνει τη δουλειά λέγεται ουρεάση και υπάρχει φυσικά στο έδαφος, παραγόμενο από βακτήρια, μύκητες, φυτά και φυτικά υπολείμματα. Η ουρεάση διασπά την ουρία σε αμμωνία και διοξείδιο του άνθρακα, και στη συνέχεια το αμμωνιακό άζωτο νιτροποιείται σε νιτρικό, τη μορφή που απορροφά κυρίως το φυτό.

Αυτή η αλυσίδα είναι που δίνει στην ουρία τη φήμη λιπάσματος σταδιακής δράσης. Στην πράξη όμως, σε συνηθισμένες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, η υδρόλυση ολοκληρώνεται συχνά σε λιγότερο από 48 ώρες. Δεν πρόκειται δηλαδή για λίπασμα βραδείας αποδέσμευσης με την τεχνική έννοια, και εκεί ακριβώς κρύβεται το πρόβλημα.

Πού ακριβώς χάνεται το άζωτο

Όταν η ουρία υδρολύεται πάνω στην επιφάνεια του εδάφους, η αμμωνία που παράγεται δεν έχει πού να πιαστεί. Ταυτόχρονα, γύρω από τον κόκκο ανεβαίνει τοπικά το pH, κάτι που ευνοεί ακόμη περισσότερο τη μετατροπή σε αέρια αμμωνία και την εξαέρωσή της. Σε ζεστό και υγρό έδαφος, η κορύφωση των απωλειών εμφανίζεται μόλις 2 με 4 ημέρες μετά την εφαρμογή.

Οι συνθήκες που επιδεινώνουν τις απώλειες είναι συγκεκριμένες:

• Υψηλή θερμοκρασία και υγρασία, που επιταχύνουν την ουρεάση
• Άφθονα φυτικά υπολείμματα στην επιφάνεια, που έχουν υψηλή δραστηριότητα ουρεάσης
• Αλκαλικά και ασβεστούχα εδάφη, όπως τα περισσότερα ελληνικά
• Εφαρμογή χωρίς ενσωμάτωση και χωρίς βροχή ή πότισμα να ακολουθήσει

Πώς κρατάμε το άζωτο στο έδαφος

Η λύση είναι απλή και φθηνή. Ενσωμάτωση σε βάθος μόλις 5 με 7 εκατοστά αρκεί για να προστατευτεί το άζωτο, γιατί το αμμωνιακό που απελευθερώνεται από την υδρόλυση δεσμεύεται αμέσως στις θέσεις ανταλλαγής κατιόντων του εδάφους και δεν μπορεί να διαφύγει.

Στην πράξη, τρεις τρόποι δουλεύουν:

1. Μηχανική ενσωμάτωση με ελαφρύ σκάλισμα ή φρεζάρισμα αμέσως μετά την εφαρμογή
2. Πότισμα ή άρδευση μέσα σε λίγες ώρες, που παρασύρει την ουρία κάτω από την επιφάνεια πριν προλάβει να υδρολυθεί
3. Εφαρμογή πριν από αναμενόμενη βροχόπτωση, με τον ίδιο μηχανισμό

Αν καμία από τις τρεις δεν είναι εφικτή, τότε αξίζει να κοιτάξετε τη σταθεροποιημένη ουρία.

Τι είναι η σταθεροποιημένη ουρία με παρεμποδιστή

Η σταθεροποιημένη ουρία περιέχει έναν παρεμποδιστή ουρεάσης, μια ουσία που δεσμεύεται προσωρινά στο ένζυμο και καθυστερεί την υδρόλυση, δίνοντας χρόνο στην ουρία να διεισδύσει στο έδαφος πριν μετατραπεί. Οι δραστικές με τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα είναι το NBPT και το NPPT, που κυκλοφορούν σε εμπορικά σκευάσματα.

Τα νούμερα από την έρευνα είναι σαφή. Η ουρία με NBPT μειώνει τις απώλειες αμμωνίας κατά 53% περίπου, κατά μέσο όρο, και η κορύφωση των απωλειών μετατοπίζεται από τη 2η με 4η ημέρα στην 7η ημέρα, δίνοντας πολύ μεγαλύτερο περιθώριο να έρθει η βροχή ή το πότισμα. Η προστασία διαρκεί τυπικά περίπου δύο εβδομάδες για επιφανειακή εφαρμογή, ανάλογα με τη θερμοκρασία και την υγρασία. Σε ζεστά εδάφη ο παρεμποδιστής αρχίζει να διασπάται μετά από 2 με 4 ημέρες, ενώ σε ψυχρότερα κρατά 10 με 15 ημέρες.

Μια σημαντική λεπτομέρεια που συχνά αγνοείται. Οι παρεμποδιστές νιτροποίησης λειτουργούν διαφορετικά, καθώς κρατούν το άζωτο σε αμμωνιακή μορφή για να μη ξεπλυθεί ως νιτρικό. Όταν όμως χρησιμοποιούνται μόνοι τους σε επιφανειακή ουρία, αυξάνουν τις απώλειες αμμωνίας, γιατί το αμμωνιακό μένει περισσότερο εκτεθειμένο. Γι' αυτό, όταν επιλέγεται παρεμποδιστής νιτροποίησης, συνδυάζεται με παρεμποδιστή ουρεάσης.

Πώς συγκρίνεται με τα άλλα αζωτούχα

Η ουρία υπερέχει καθαρά στο κόστος ανά μονάδα αζώτου. Χάνει όμως το πλεονέκτημα αν το άζωτο δεν φτάσει στη ρίζα, οπότε η σύγκριση δεν γίνεται στην τιμή του σάκου αλλά στο άζωτο που τελικά αξιοποιείται. Πώς λειτουργούν τα κύρια θρεπτικά και πώς επιλέγεται λίπασμα ανά καλλιέργεια, το αναλύουμε στον οδηγό για τα σύνθετα λιπάσματα NPK.

Πότε η ουρία δεν είναι η σωστή επιλογή

Η ουρία δεν ταιριάζει παντού. Αποφεύγεται στην επιφανειακή εφαρμογή σε αλκαλικά εδάφη χωρίς δυνατότητα ενσωμάτωσης ή άρδευσης, γιατί εκεί οι απώλειες είναι μεγαλύτερες. Δυσκολεύει επίσης όταν χρειάζεται άμεση διόρθωση τροφοπενίας αζώτου, καθώς πρέπει πρώτα να υδρολυθεί, ενώ σε πολύ κρύο έδαφος η μετατροπή καθυστερεί σημαντικά. Τέλος, στη διαφυλλική εφαρμογή δεν χρησιμοποιείται η κοινή κοκκώδης ουρία, αλλά ειδικός τύπος χαμηλής διουρίας, γιατί η διουρία προκαλεί εγκαύματα στα φύλλα.

Οξίνιση του εδάφους

Όπως όλα τα αμμωνιακά και ουρικά λιπάσματα, η ουρία οξινίζει σταδιακά το έδαφος κατά τη νιτροποίηση. Στα ασβεστούχα ελληνικά εδάφη αυτό συνήθως λειτουργεί υπέρ μας, γιατί βοηθά στη διαθεσιμότητα ιχνοστοιχείων όπως ο σίδηρος και ο ψευδάργυρος. Σε όξινα εδάφη όμως, η μακροχρόνια χρήση χρειάζεται παρακολούθηση του pH και ενδεχομένως ασβέστωση.

Συχνές ερωτήσεις

Τι σημαίνει ουρία 46-0-0; Σημαίνει 46% άζωτο, 0% φώσφορο και 0% κάλιο. Είναι το υψηλότερο ποσοστό αζώτου από κάθε στερεό λίπασμα, οπότε χρειάζονται λιγότερα κιλά για την ίδια μονάδα αζώτου.

Γιατί λέγεται λίπασμα βραδείας δράσης; Επειδή το ουρικό άζωτο δεν απορροφάται απευθείας και πρέπει πρώτα να υδρολυθεί στο έδαφος. Σε συνηθισμένες συνθήκες όμως η υδρόλυση ολοκληρώνεται σε λιγότερο από 48 ώρες, οπότε δεν πρόκειται για πραγματικό λίπασμα βραδείας αποδέσμευσης.

Πόσο άζωτο χάνεται αν δεν ενσωματωθεί; Οι απώλειες με τη μορφή αμμωνίας από επιφανειακή εφαρμογή μπορεί να ξεπεράσουν το 30%, με την κορύφωση να έρχεται 2 με 4 ημέρες μετά την εφαρμογή σε ζεστό και υγρό έδαφος.

Σε τι βάθος πρέπει να ενσωματωθεί; Αρκούν 5 με 7 εκατοστά. Σε αυτό το βάθος το αμμωνιακό άζωτο δεσμεύεται στο έδαφος και δεν διαφεύγει ως αμμωνία.

Αξίζει η σταθεροποιημένη ουρία; Αξίζει όταν δεν μπορείτε να ενσωματώσετε ή να ποτίσετε αμέσως. Μειώνει τις απώλειες αμμωνίας κατά περίπου 53% και μετατοπίζει την κορύφωση από τη 2η στην 7η ημέρα, με προστασία περίπου δύο εβδομάδων.

Μπορώ να ψεκάσω ουρία στα φύλλα; Όχι με την κοινή κοκκώδη ουρία. Για διαφυλλική εφαρμογή χρησιμοποιείται ειδική ουρία χαμηλής διουρίας, γιατί η διουρία προκαλεί εγκαύματα και νέκρωση στα φύλλα.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι ανάγκες σε άζωτο διαφέρουν ανά καλλιέργεια, στάδιο και τύπο εδάφους, και η σωστή ποσότητα προκύπτει από ανάλυση εδάφους και από το ιστορικό του αγρού, όχι από γενικές οδηγίες. Τα παραπάνω αφορούν τον τρόπο που συμπεριφέρεται η ουρία στο έδαφος και όχι συγκεκριμένη συνταγή λίπανσης. Για το πρόγραμμα θρέψης της δικής σας καλλιέργειας, συμβουλευτείτε γεωπόνο, και ακολουθήστε πάντα τις οδηγίες της συσκευασίας ως προς τη δοσολογία και τον τρόπο εφαρμογής.

Πηγές

• University of Nebraska Lincoln CropWatch. Nitrogen Inhibitors for Improved Fertilizer Use Efficiency.
• Cantarella, H. et al. Agronomic efficiency of NBPT as a urease inhibitor, a review. Journal of Advanced Research.
• Urease inhibitors technologies as strategy to mitigate agricultural ammonia emissions and enhance the use efficiency of urea based fertilizers. Scientific Reports.