Πώς ποτίζουμε την ορχιδέα και πώς την κάνουμε να ξανανθίσει

Η ορχιδέα έχει τη φήμη του δύσκολου φυτού, αλλά στην πραγματικότητα είναι από τα πιο παρεξηγημένα. Οι περισσότερες που χάνονται δεν πεθαίνουν από αμέλεια, αλλά από υπερβολική φροντίδα, και συγκεκριμένα από υπερβολικό πότισμα. Η φαλαίνοψις (Phalaenopsis), το είδος που κυριαρχεί στα ελληνικά σπίτια, ανθίζει για τρεις μήνες και παραπάνω και ξανανθίζει κάθε χρόνο, αρκεί να καταλάβετε δύο πράγματα, πώς λειτουργούν οι ρίζες της και τι πυροδοτεί την ανθοφορία.

Το κλειδί βρίσκεται στην καταγωγή της. Οι περισσότερες ορχιδέες εσωτερικού χώρου είναι επίφυτες, δηλαδή στη φύση δεν φυτρώνουν στο χώμα αλλά πάνω σε κορμούς και κλαδιά δέντρων, με τις ρίζες τους εκτεθειμένες στον αέρα. Από εκεί προκύπτουν όλα τα υπόλοιπα.

Πότε ποτίζουμε την ορχιδέα

Το χρώμα των ριζών είναι ο πιο αξιόπιστος δείκτης, και γι' αυτό οι ορχιδέες πωλούνται σε διαφανείς γλάστρες. Όταν οι ρίζες είναι ασημί ή γκριζωπές, το φυτό θέλει νερό. Όταν είναι έντονα πράσινες, μόλις έχει ποτιστεί και δεν χρειάζεται άλλο. Αυτός ο έλεγχος είναι πολύ πιο ασφαλής από οποιοδήποτε σταθερό πρόγραμμα.

Σε γενικές γραμμές, μια ορχιδέα σε υπόστρωμα φλοιού ποτίζεται περίπου μία φορά την εβδομάδα την περίοδο ανάπτυξης και κάθε δέκα με δεκατέσσερις μέρες τον χειμώνα, όμως η συχνότητα αλλάζει ανάλογα με το μέγεθος της γλάστρας, τη θερμοκρασία και την υγρασία του χώρου. Οι υγιείς ρίζες είναι σκληρές στην αφή. Οι σκούρες, μαλακές ρίζες δείχνουν σήψη.

Πώς ποτίζουμε σωστά

Στόχος είναι να βραχεί καλά όλο το ριζικό σύστημα και μετά να στραγγίσει σχεδόν εντελώς πριν το επόμενο πότισμα. Δύο μέθοδοι δουλεύουν εξίσου καλά. Είτε κρατάτε τη γλάστρα κάτω από τη βρύση με χλιαρό νερό για μισό λεπτό, αφήνοντας το νερό να τρέξει μέσα από το υπόστρωμα, είτε βυθίζετε τη γλάστρα σε λεκάνη με χλιαρό νερό για δέκα με είκοσι λεπτά. Και στις δύο περιπτώσεις, το φυτό στραγγίζει πλήρως πριν επιστρέψει στο κασπώ, και δεν μένει ποτέ νερό στο πιατάκι ή στον πάτο του κασπώ.

Ποτίζετε το πρωί, ώστε όση υγρασία μείνει πάνω στα φύλλα να προλάβει να εξατμιστεί μέσα στην ημέρα. Στη φαλαίνοψις, το νερό που λιμνάζει στο κέντρο της ροζέτας, εκεί που ενώνονται τα φύλλα, προκαλεί σήψη κορυφής, οπότε αν μαζευτεί νερό σκουπίστε το αμέσως με χαρτί. Το νερό πρέπει να είναι σε θερμοκρασία δωματίου, γιατί το πολύ κρύο σοκάρει τις ρίζες, ενώ το βρόχινο ή φιλτραρισμένο νερό είναι προτιμότερο σε περιοχές με σκληρό νερό.

Γιατί δεν κόβουμε τις εναέριες ρίζες

Οι ρίζες που βγαίνουν έξω από τη γλάστρα και απλώνονται στον αέρα τρομάζουν πολλούς, αλλά είναι απολύτως φυσιολογικές και δεν κόβονται. Έτσι ακριβώς ζει η ορχιδέα στη φύση, με τις ρίζες της κρεμασμένες στον αέρα να απορροφούν υγρασία. Το μόνο που αφαιρείται είναι οι νεκρές ρίζες, δηλαδή όσες είναι καστανές, στεγνές και μαλακές, ενώ οι σκληρές ασημοπράσινες μένουν όπως είναι.

Τι υπόστρωμα και τι γλάστρα θέλει

Το κοινό φυτόχωμα είναι λάθος επιλογή, γιατί πνίγει τις ρίζες και οδηγεί σε σήψη. Η ορχιδέα θέλει χονδρόκοκκο υπόστρωμα που στραγγίζει αμέσως και αφήνει τον αέρα να περνά, με βάση τον φλοιό δέντρου, συνήθως ελάτης ή πεύκου, συχνά αναμεμειγμένο με σφάγνο, περλίτη ή φυτικό άνθρακα. Τα μείγματα με βάση τον φλοιό δίνουν τον καλύτερο αερισμό, ενώ το σφάγνο κρατά περισσότερη υγρασία και ταιριάζει σε ξηρά περιβάλλοντα ή μικρές γλάστρες, με προσοχή όμως στο πότισμα. Η γλάστρα πρέπει να έχει αρκετές οπές αποστράγγισης, και η διαφανής βοηθά να βλέπετε τις ρίζες. Φλοιό, περλίτη και σχετικά υλικά θα βρείτε στα εδαφοβελτιωτικά και υποστρώματα.

Πόσο φως θέλει η ορχιδέα

Οι ορχιδέες θέλουν έντονο αλλά έμμεσο φως, παρόμοιο με αυτό που πέφτει κάτω από την κόμη των δέντρων σε ένα τροπικό δάσος. Ένα ανατολικό παράθυρο είναι ιδανικό για τη φαλαίνοψις, καθώς δίνει ήπιο πρωινό φως χωρίς εγκαύματα, ενώ σε νότιο ή δυτικό παράθυρο το φυτό απομακρύνεται 60 με 90 εκατοστά από το τζάμι τους θερινούς μήνες.

Το χρώμα των φύλλων σας λέει αν το φως είναι σωστό. Ανοιχτό πράσινο με ελαφρά κιτρινωπή απόχρωση σημαίνει σωστός φωτισμός. Σκούρο πράσινο και άκαμπτο φύλλωμα σημαίνει λίγο φως, και συνήθως και καθόλου άνθη. Κιτρινωπά ή κοκκινωπά περιθώρια σημαίνουν υπερβολικό φως.

Τι θερμοκρασία και υγρασία χρειάζεται

Οι περισσότερες ορχιδέες εσωτερικού είναι θερμόφιλες και θέλουν 21 με 29°C την ημέρα και 16 με 21°C τη νύχτα, ενώ θερμοκρασίες κάτω από 13°C δεν είναι κατάλληλες. Η ιδανική σχετική υγρασία κυμαίνεται από 40 έως 70%, και τον χειμώνα, που η θέρμανση ξηραίνει τον αέρα, βοηθά η ομαδοποίηση φυτών ή ένας δίσκος με βρεγμένα χαλίκια κάτω από τη γλάστρα, χωρίς η βάση να ακουμπά στο νερό. Εξίσου σημαντικός είναι ο αερισμός, καθώς ο στάσιμος και υγρός αέρας ευνοεί μυκητολογικές προσβολές, οπότε ο χώρος αερίζεται ήπια χωρίς ρεύματα κατευθείαν πάνω στο φυτό.

Πώς λιπαίνουμε την ορχιδέα

Η αρχή είναι συχνή αλλά ήπια λίπανση, γιατί οι ορχιδέες έχουν χαμηλότερες απαιτήσεις από τα περισσότερα φυτά εσωτερικού. Από την άνοιξη ως τις αρχές του φθινοπώρου, χρησιμοποιείτε υδατοδιαλυτό ισορροπημένο λίπασμα αραιωμένο στο ένα τέταρτο με μισό της συνιστώμενης δόσης, κάθε μία με δύο εβδομάδες. Τον χειμώνα η λίπανση πέφτει σε μία φορά τον μήνα ή σταματά. Η υπερβολική λίπανση συσσωρεύει άλατα που καίνε τις ρίζες και δίνουν καστανές άκρες στα φύλλα, οπότε κάθε τέταρτο ή πέμπτο πότισμα γίνεται μόνο με καθαρό νερό για ξέπλυμα. Κατάλληλα λιπάσματα υπάρχουν στα υγρά λιπάσματα και γενικότερα στα λιπάσματα.

Ξεράθηκε ο ανθοφόρος βλαστός, τι κάνουμε

Είναι από τις πιο συχνές απορίες, και η απάντηση εξαρτάται από το χρώμα του βλαστού. Αν έχει κιτρινίσει ή καφετιάσει, δεν πρόκειται να ξαναδώσει άνθη και αφαιρείται από τη βάση με απολυμασμένο εργαλείο. Αν παραμένει πράσινος και σκληρός, έχετε δύο επιλογές. Κόβοντας περίπου ένα με δύο εκατοστά πάνω από τον δεύτερο κόμβο από τη βάση, δηλαδή πάνω από ένα από τα μικρά εξογκώματα του βλαστού, μπορεί να βγει πλευρικός βλαστός με νέα άνθη μέσα σε οκτώ με δώδεκα εβδομάδες, συνήθως όμως λιγότερα και μικρότερα. Κόβοντας τον βλαστό εντελώς από τη βάση, το φυτό βάζει την ενέργειά του σε νέα φύλλα και ρίζες και αργότερα βγάζει νέο, πιο δυνατό βλαστό με μεγαλύτερα άνθη. Η δεύτερη επιλογή δίνει πιο σταθερά αποτελέσματα.

Ξεχωριστό θέμα είναι ο ξεραμένος κορμός ή τα ρυτιδωμένα, μαλακά φύλλα σε φυτό που ποτίζεται κανονικά. Εκεί το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νερού αλλά οι ρίζες, οπότε βγάζετε το φυτό από τη γλάστρα, ελέγχετε, κόβετε τις καστανές και μαλακές ρίζες και μεταφυτεύετε σε φρέσκο υπόστρωμα.

Πώς την κάνουμε να ξανανθίσει

Η επαναανθοφορία δεν είναι θέμα τύχης. Ένα υγιές φυτό ανθίζει μία ή δύο φορές τον χρόνο, αρκεί να έχει δύο πράγματα. Το πρώτο είναι αρκετό φως, καθώς η απουσία ανθοφορίας οφείλεται σχεδόν πάντα σε ανεπαρκή φωτισμό, με το σκούρο πράσινο φύλλωμα να είναι η ένδειξη. Το δεύτερο είναι η πτώση της νυχτερινής θερμοκρασίας. Μια διαφορά πέντε με οκτώ βαθμών ανάμεσα σε μέρα και νύχτα πυροδοτεί τον σχηματισμό ανθοφόρου βλαστού, και το φθινόπωρο η τοποθέτηση του φυτού σε σημείο με νυχτερινές θερμοκρασίες γύρω στους 16°C για τρεις με τέσσερις εβδομάδες συνήθως αρκεί, χωρίς όμως έκθεση σε ψυχρά ρεύματα. Με ελαφρά μείωση του ποτίσματος την ίδια περίοδο, τα περισσότερα υγιή φυτά σχηματίζουν νέο βλαστό μέσα στους επόμενους μήνες.

Πότε και πώς μεταφυτεύουμε

Το υπόστρωμα με βάση τον φλοιό αποδομείται με τον χρόνο, συμπιέζεται, κρατά περισσότερη υγρασία και μειώνει τον αερισμό, γι' αυτό η ορχιδέα μεταφυτεύεται κάθε ένα με δύο χρόνια ακόμη κι αν δεν έχει γεμίσει τη γλάστρα. Σημάδια ότι ήρθε η ώρα είναι το υπόστρωμα που θυμίζει πολτό, οι ρίζες που είναι κυρίως καστανές και μαλακές, και το νερό που στραγγίζει αργά. Η καλύτερη στιγμή είναι αμέσως μετά την ανθοφορία.

Βγάζετε το φυτό, απομακρύνετε το παλιό υπόστρωμα, κόβετε τις νεκρές ρίζες με απολυμασμένο εργαλείο και διαλέγετε γλάστρα μόλις 2 με 3 εκατοστά φαρδύτερη από τη μάζα των ριζών, γιατί οι ορχιδέες αποδίδουν καλύτερα όταν οι ρίζες εφαρμόζουν σφιχτά. Τοποθετείτε το φυτό στο κέντρο, προσθέτετε νέο υπόστρωμα κουνώντας ελαφρά τη γλάστρα ώστε να κατανεμηθεί χωρίς συμπίεση, και περιμένετε λίγες μέρες πριν το πρώτο πότισμα ώστε να επουλωθούν οι τομές.

Πώς πολλαπλασιάζεται η ορχιδέα

Ο πιο εύκολος τρόπος στο σπίτι είναι τα κέικι, τα μικρά φυτάρια που σχηματίζονται πάνω στους κόμβους του ανθοφόρου βλαστού. Όταν ένα κέικι αναπτύξει δύο με τρία φύλλα και ρίζες τουλάχιστον τριών με πέντε εκατοστών, αποκόπτεται προσεκτικά μαζί με ένα μικρό κομμάτι του βλαστού και φυτεύεται σε δική του μικρή γλάστρα με υπόστρωμα ορχιδέας. Στα είδη που αναπτύσσουν ψευδοβολβούς, όπως τα Cymbidium και τα Oncidium, ο πολλαπλασιασμός γίνεται με διαίρεση της τούφας κατά τη μεταφύτευση, με κάθε τμήμα να κρατά τουλάχιστον τρεις ψευδοβολβούς και δικές του ρίζες.

Τι ισχύει με τις μπλε ορχιδέες

Οι εντυπωσιακές μπλε φαλαίνοψις που πωλούνται στα ανθοπωλεία δεν είναι φυσική ποικιλία. Πρόκειται για λευκά φυτά στα οποία έχει γίνει έγχυση ειδικής χρωστικής, συνήθως στον ανθοφόρο βλαστό, ώστε τα άνθη να βγουν μπλε. Το φυτό είναι υγιές και η φροντίδα του δεν διαφέρει σε τίποτα, όμως η επόμενη ανθοφορία θα είναι λευκή, όπως ήταν εξαρχής. Το ίδιο ισχύει και για άλλα αφύσικα έντονα χρώματα που κυκλοφορούν.

Εχθροί και συχνά προβλήματα

Οι ψευδόκοκκοι εμφανίζονται ως λευκές βαμβακώδεις μάζες στις μασχάλες των φύλλων και στους βλαστούς, ενώ τα κοκκοειδή ως μικρά καστανά εξογκώματα, και αντιμετωπίζονται με βαμβάκι σε οινόπνευμα ή με σαπούνι καλίου. Οι σκιαρίδες εμφανίζονται όταν το υπόστρωμα μένει μονίμως υγρό και υποχωρούν με καλύτερη στράγγιση και αραιότερο πότισμα. Η σήψη κορυφής και η σηψηρριζία είναι τα σοβαρότερα προβλήματα και συνδέονται πάντα με υπερβολική υγρασία, οπότε η πρόληψη είναι το πρωινό πότισμα, η καλή στράγγιση και ο αερισμός. Στα πρώτα στάδια σηψηρριζίας, το φυτό βγαίνει από τη γλάστρα, κόβονται οι προσβεβλημένες ρίζες και ακολουθεί μεταφύτευση σε νέο, στεγνό υπόστρωμα. Ήπια σκευάσματα υπάρχουν στα βιολογικά φυτοπροστατευτικά και γενικότερα στη φυτοπροστασία.

Η πτώση μπουμπουκιών πριν ανοίξουν συνδέεται με απότομες αλλαγές, όπως μετακίνηση, διακυμάνσεις θερμοκρασίας, χαμηλή υγρασία, ή ακόμη και ώριμα φρούτα στον ίδιο χώρο που εκλύουν αιθυλένιο. Οι οφθαλμοί που έπεσαν δεν επανέρχονται, όμως το φυτό ανθίζει κανονικά στον επόμενο κύκλο.

Συνοπτικός πίνακας φροντίδας

Συχνές ερωτήσεις

Κάθε πότε ποτίζω την ορχιδέα; Όταν οι ρίζες γίνουν ασημί ή γκριζωπές, συνήθως περίπου μία φορά την εβδομάδα την περίοδο ανάπτυξης και κάθε δέκα με δεκατέσσερις μέρες τον χειμώνα. Το χρώμα των ριζών είναι πιο αξιόπιστο από κάθε σταθερό πρόγραμμα.

Ξεράθηκε ο ανθοφόρος βλαστός, τον κόβω; Αν έχει κιτρινίσει ή καφετιάσει, ναι, από τη βάση. Αν είναι ακόμη πράσινος και σκληρός, μπορείτε να τον κόψετε πάνω από τον δεύτερο κόμβο για πλευρικό βλαστό, ή εντελώς από τη βάση για ένα νέο, πιο δυνατό βλαστό αργότερα.

Να κόψω τις ρίζες που βγαίνουν έξω από τη γλάστρα; Όχι. Οι εναέριες ρίζες είναι φυσιολογικές, έτσι ζει η ορχιδέα στη φύση. Αφαιρούνται μόνο οι καστανές, στεγνές και μαλακές ρίζες.

Πόσα χρόνια ζει η ορχιδέα; Με σωστή φροντίδα, μια φαλαίνοψις ζει πολλά χρόνια και συχνά περισσότερα από δέκα, ανθίζοντας κάθε χρόνο. Η πτώση των ανθέων δεν σημαίνει ότι το φυτό τελείωσε, απλώς μπαίνει σε φάση ανάπτυξης.

Είναι φυσικές οι μπλε ορχιδέες; Όχι. Είναι λευκές φαλαίνοψις στις οποίες έχει γίνει έγχυση χρωστικής. Το φυτό είναι υγιές και θέλει την ίδια φροντίδα, αλλά η επόμενη ανθοφορία θα βγει λευκή.

Μπορεί η ορχιδέα να ζήσει μέσα στο νερό; Υπάρχουν τεχνικές καλλιέργειας σε νερό, όμως απαιτούν προσεκτική διαχείριση και συχνή αλλαγή νερού, και δεν είναι ο ασφαλής τρόπος για αρχάριους. Το κλασικό υπόστρωμα φλοιού με σωστό πότισμα δίνει πολύ πιο σταθερά αποτελέσματα.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε σπίτι και κάθε φυτό είναι διαφορετικό, και οι συνθήκες αλλάζουν ανάλογα με το είδος της ορχιδέας, τον φωτισμό, τη θερμοκρασία, την υγρασία και την ποιότητα του νερού. Οι παραπάνω οδηγίες αφορούν κυρίως τη φαλαίνοψις και αποτελούν αφετηρία, καθώς είδη όπως το Cymbidium έχουν διαφορετικές απαιτήσεις, ιδίως σε χαμηλότερες νυχτερινές θερμοκρασίες. Αν το φυτό δείχνει επίμονα προβλήματα που δεν υποχωρούν με τις βασικές πρακτικές, αξίζει η συμβουλή γεωπόνου ή του φυτωρίου. Στη φυτοπροστασία προτιμήστε πρώτα μη χημικές μεθόδους, όπως το σαπούνι καλίου, και όταν χρειαστεί σκεύασμα χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα για φυτά εσωτερικού, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Βιβλιογραφία

• Royal Horticultural Society. How to grow Phalaenopsis, moth orchids.
• Royal Horticultural Society. Growing Phalaenopsis orchids.
• University of Maryland Extension. Care of Phalaenopsis orchids, moth orchids.